قیام خودجوش مردمی 15 خرداد

قیام پانزده خرداد به دنبال بازداشت امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۲، به صورت خودجوش و مردمی در قم، تهران، ورامین، مشهد، شیراز و برخی از شهرهای دیگر شکل گرفت. زمینه‌های این قیام را اقدامات ضددینی رژیم پهلوی در گذشته فراهم کرده بود.

در سال ۱۳۳۸ جان‌اف‌کندی رئیس‌جمهور وقت آمریکا طرح اصلاحات زیربنایی برای کشورهای زیر نفوذ آمریکا را به منظور جلوگیری از شکل‌گیری جنبش‌های اعتراض‌آمیز مردمی و نفوذ کمونیسم شوروی مطرح کرد.

محمدرضا پهلوی ناگزیر این طرح را پذیرفت و اجرای اصلاحات ارضی را آغاز آن قرار داد. نمایندگان پهلوی نزد سیدحسین بروجردی، مرجع تقلید وقت، رفتند و قصد رژیم را برای اقدام به اصلاحات ارضی به اطلاع وی رساندند؛ اما پاسخ صریح وی این بود که اصلاحات حکومتی و سیاسی بر اصلاحات ارضی تقدم دارد و همین موجب مسکوت ماندن این طرح شد.

امام خمینی(ره) به شدت با این لایحه به مخالفت برخاست و مراجع تقلید و حوزه‌های علمیه و مردم را دعوت به قیام کرد. در پی اعلامیه‌ها و سخنرانی‌های امام خمینی(ره) و همراهی مراجع و مردم، رژیم مجبور به عقب‌نشینی شد و پس از دو ماه مقاومت در ۱۰ آذر ۱۳۴۱ لایحه را لغو کرد رژیم پهلوی پس از شکست در اجرای لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، بار دیگر در راستای قدرت‌نمایی و مقابله با روحانیت، بر آن شد که به مناسبت ۱۷ دی، روز کشف حجاب، از زنان بی‌حجاب برای رژه خیابانی و تظاهرات علیه لغو لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی استفاده کند.

امام خمینی(ره) به دولت هشدار داد در برابر اجرای چنین برنامه‌ای عده‌ای از مردم تهران و شهرستان‌ها قصد دارند در همان روز به مناسبت یادبود فاجعه مسجد گوهرشاد، مجلسی برگزار کنند و جلوگیری از پیامدهای احتمالی آن، سخت خواهد بود. ایشان جشن ۱۷ دی را که برخی مطبوعات به آن دامن می‌زدند، سبب نفرت مردم از حکومت دانست و یادآور شد از اینگونه کارها دست بردارند.

ایشان در ادامه افزود: ترقی کشور به ۱۷ دی نیست، بلکه به برخورداری از دانشگاه واقعی است با شکست‌های پیاپی رژیم پهلوی در برنامه‌های خود، تبلیغات علیه روحانیت شدت گرفت. آمریکا نیز بر سیاست‌های جدید خود اصرار می‌کرد. پهلوی این بار برای تحقق اصلاحات آمریکایی که آن را انقلاب سفید (مشتمل بر شش اصل) خواند، دست به همه‌پرسی زد. هدف او از این کار ضمن کسب تایید مردم، ناموجه جلوه دادن کارهای مخالفان بود. اعلام انقلاب سفید و تصمیم به همه‌پرسی برای تایید آن، واکنش مراجع و علما را در پی داشت. امام خمینی(ره) با توجه به عواقب سلطه آمریکا و نگرانی از وضع آینده حوزه‌های علمیه، مردم را با اعلامیه‌ها و سخنرانی‌های متعدد، به قیام عمومی علیه حکومت دعوت کرد. حوزه‌های علمیه، مردم و بسیاری از جریان‌های سیاسی برای قیام آماده شدند.

حمله به فیضیه

عوامل رژیم پهلوی به عنوان دهقانان ساوه، در اقدامی شتابزده و وحشیانه در روز دوم فروردین ۱۳۴۲ سالروز شهادت امام صادق(ع) (۲۵شوال) به مدرسه فیضیه حمله کردند. امام خمینی(ره) به همین مناسبت در پیامی به علمای تهران، سازش ناپذیری خود را اعلام کرد و یادآور شد «شاه‌دوستی یعنی غارتگری و تجاوز به احکام اسلام و کوبیدن روحانیت» و به صراحت اعلام کرد در برابر زورگویی‌های رژیم پهلوی تسلیم نخواهد شد و احکام خدا را هرچند کشته شود، در موقعیت‌های مناسب بیان خواهد کرد. ایشان در فاصله فروردین تا خرداد ۱۳۴۲، به دفعات اعتراض و انتقاد خود را به شرایط کشور و سیاست‌های ضداسلامی رژیم اعلام کرد.

انتشار خبر اعتراضات امام

با پخش شدن خبر اعتراضات امام خمینی(ره) در سراسر ایران، جوّ قم، تهران و بسیاری از شهرهای دیگر متشنج شد. با پیام امام خمینی(ره) در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۴۲ به مناسبت ماه محرم و دستور ایشان به افشای جنایت‌های رژیم پهلوی، مطالب سخنرانی‌ها و نوحه‌ها جنبه انتقادی از حکومت پهلوی پیدا کرد و به گزارش‌های سازمان اطلاعات و امنیت کشور، مراسم عزاداری تبدیل به مجالس حمله به دولت و حمله به رژیم پهلوی شد. تظاهرات بزرگ روز عاشورا در تهران با سازماندهی هیات‌های موتلفه اسلامی برگزار شد. این تظاهرات به خصوص با همراهی هیات‌های مذهبی بزرگ تهران، نظیر هیات طیب حاج رضایی، اوج اعتراضات مردم را نشان داد. این تظاهرات از لحاظ کثرت و تنوع شرکت‌کنندگان، از روحانیان و دانشگاهیان و کارگران، کم نظیر بود که برخی اجتماع‌کنندگان در مقابل مسجد جامع حاج ابوالفتح واقع در خیابان ری تهران را میان ۷۰ تا ۱۲۰ هزار تن برآورد کرده‌اند. اجتماع کنندگان از مقابل این مسجد به سمت دانشگاه تهران رفتند و پس از سخنرانی دو نفر در مقابل دانشگاه، تا اطراف کاخ مرمر به راهپیمایی و شعار ادامه دادند. طبق گزارش ساواک، برخی از بازاریان تهران، در دیدار با امام خمینی(ره) اذعان کردند که گروه زیادی از مردم تهران در قالب دستجات مذهبی قصد حرکت به قم را دارند؛ اما امکان اقدام رژیم در حمله به این هیات‌ها به عنوان گروه اوباش به قصد هتک علما وجود دارد. امام خمینی(ره) با تشبیه رژیم به دستگاه بنی‌امیه و یزید، تاکید کرد اگر رژیم قصد چنین کاری کند، چه افتخاری بالاتر از کشته شدن در راه استقلال مملکت.

سخنرانی مدرسه فیضیه

امام خمینی(ره) در عصر عاشورای ۱۳۸۳ق/ ۱۳ خرداد ۱۳۴۲ش در مدرسه فیضیه قم در سخنرانی‌ای با لحن شدید، حکومت پهلوی را به دستگاه بنی‌امیه و یزید تشبیه و روابط پشت پرده و همپیمانی و دوستی پهلوی با اسرائیل را افشا کرد و ضمن نصیحت به وی، او را به عبرت گرفتن از سرانجام پدرش رضاخان فراخواند. به دنبال این سخنرانی، در شب پانزده خرداد پس از نیمه شب تعداد زیادی کماندو، چترباز و سرباز گارد، مسلح به سلاح‌های سرد و گرم به قم رفتند و خانه امام خمینی(ره) را در یخچال قاضی محاصره و ایشان را در سحرگاه پانزده خرداد در خانه خود در قم بازداشت کردند و به تهران بردند. همزمان با بازداشت ایشان سیدحسن طباطبایی قمی و بهاءالدین محلاتی از مراجع مشهد و شیراز و برخی دیگر از روحانیان بازداشت شدند.

بخش دوم: واکنش عمومی و شکل‌گیری قیام

با انتشار گسترده و سریع خبر بازداشت امام خمینی(ره)، بازار تهران تعطیل شد و این تعطیلی چهارده روز ادامه یافت. مردم همان روز در تهران و برخی دیگر شهرها به خیابان‌ها ریختند و قیام پانزده خرداد شکل گرفت. در قم نیز که مردم زودتر از شهرهای دیگر از بازداشت امام خمینی(ره) اطلاع یافته بودند، بی‌درنگ به طرف خانه ایشان و از آنجا به همراه فرزند بزرگ ایشان، سیدمصطفی خمینی، به سوی حرم فاطمه معصومه(س) حرکت کردند. مراجع تقلید و علمای حوزه نیز در خانه سیدمحمدرضا گلپایگانی جمع شدند و پس از تنظیم اعلامیه‌ای که اقدام دولت در بازداشت امام خمینی(ره) را زشت می‌شمرد، همگی راهی صحن حرم فاطمه معصومه(س) شدند و شهر قم حالت انقلاب به خود گرفت. زنان نیز در این قیام شرکت فعال داشتند، به گونه‌ای که نخستین شهدای این قیام چهار نفر از بانوان قم بودند. سیدمصطفی خمینی در سخنرانی کوتاهی شرح حادثه را بازگو کرد. مردم نیز با شعار «یا مرگ یا خمینی» ضمن درگیری با نیروهای نظامی و انتظامی، کلانتری منطقه سه قم را محاصره کردند که به درگیری با نیروهای مسلح انجامید و عده‌ای کشته و زخمی شدند. گفته شده رژیم پهلوی که در سرکوب قیام مردم قم ناتوان بود، قصد داشت در صورت لزوم شهر را با هواپیما بمباران کند.

اسدا… علم، پیش از پانزده خرداد در صدد بازداشت امام خمینی(ره) بود؛ اما چون برای او روشن بود که این کار واکنش شدید علما و مردم در قم و دیگر شهرها را در پی خواهد داشت، از محمدرضا پهلوی اجازه گرفت که واکنش مردم را به شدت سرکوب کند. رژیم پهلوی همزمان با بازداشت امام خمینی(ره) حدود شصت نفر دیگر از مراجع، علما و واعظان را نیز از دیگر شهرها برای جلوگیری از هرگونه اقدام احتمالی بازداشت کرد. علم در روز پانزده خرداد به نعمت‌ا… نصیری رئیس شهربانی دستور داد تا به تظاهرکنندگان تیراندازی کنند و در برابر تردید او یادآور شد به عنوان نخست وزیر دستور تیراندازی می‌دهد. پس از زدن و مجروح کردن و کشتار مردم در تهران و دیگر شهرها، تانک‌ها را در شهرها مستقر کردند و هواپیماها با پرواز بر فراز برخی از شهرها اقدام به شکستن دیوار صوتی کردند. برای انحراف افکار عمومی و توجیه جنایات صورت گرفته و ارتجاعی نشان دادن قیام، عده‌ای از ماموران ساواک با پیراهن سیاه به میان انبوه مردم تظاهرات کننده تهران رفتند و اقدام به آشوب و بلوا و به آتش کشیدن مغازه‌ها، کتابخانه‌ها و اتومبیل‌ها کردند. پس از قیام پانزده خرداد نیز بازداشت‌ها و تبعیدها در سراسر کشور آغاز شد. یاران امام خمینی(ره) یکی پس از دیگری روانه زندان و تبعیدگاه شدند. هیات دولت در همان روز قیام، به ریاست علم با شتاب تشکیل جلسه داد و به اتفاق آرا در تهران و شیراز برای شش هفته مقررات حکومت نظامی برقرار شد.

امام خمینی(ره) در موارد گوناگون به مناسبت پانزده خرداد، شهدای این قیام را با تعبیر «بنا به نقل» یا «آنچه مشهور است»، پانزده هزار تن ذکر کرده است. که نشان دهنده عدم اعتماد به این رقم است. خبرگزاری فرانسه بدون در نظرگرفتن اجسادی که پنهانی دفن شده بودند، تعداد شهدای سراسر کشور را ۱۵۰ نفر و شهدای قم و تهران را ۸۶ نفر اعلام کرد. در اسناد ساواک تعداد کشتگان صدها تن ذکر شده است. پیکرهای شهدای تهران را پس از جمع‌آوری به شکل دسته‌جمعی در گورستان مسگرآباد تهران در منطقه مشیریه دفن کردند.

n منابع در دفتر روزنامه موجود است.