قزوین روی گسلِ بیتوجهی
- شناسه خبر: 74608
- تاریخ و زمان ارسال: 7 دی 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
با وجود مقاومسازی ۵۳ درصدی ساختمانها، قلب تپنده این استان تاریخی را ۵۰۰ هکتار بافت فرسوده و پدیده ویرانگر فرونشست زمین نشانه رفته است!
آرش صالحی ـ استان قزوین واقع در تقاطع محورهای اصلی ارتباطی کشور و در همسایگی پایتخت از دیرباز نقشی حیاتی در اقتصاد و ترانزیت ایران ایفا کرده است. با این حال، این موقعیت ممتاز بر روی بستر زمینشناسی بیثباتی قرار گرفته است. قزوین جزو اولین استانهای حادثهخیز کشور به ویژه در حوزه زلزله شناخته میشود. این استان در منطقهای قرار دارد که از برخورد صفحه عربستان با صفحه اوراسیا تشکیل شده و آن را به یکی از مناطق پرریسک دنیا تبدیل کرده است. بنابراین قزوین با قرارگیری در منطقهای لرزهخیز و میزبانی از دهها گسل فعال همواره در معرض تهدید زمینلرزههای بزرگ است. این استان بر روی گسلهای متعددی قرار دارد و سابقه چندین زلزله مخرب از زلزله سال ۱۳۴۱ بوئینزهرا تا زلزلههای رودبار، آبگرم، الموت و سال ۱۳۹۹ را در کارنامه خود ثبت کرده است. این گزارش به بررسی جامع وضعیت ایمنی استان قزوین در برابر تهدید زلزله، با تمرکز بر اقدامات انجام شده، برنامههای آموزشی، زیرساختهای نظارتی و چالشهای پیشرو میپردازد.
آمار لرزهخیزی و پهنهبندی خطر
اما یکی از نکات مهم تعدد زمینلرزهها در استان قزوین است؛ به طوری که این استان با سابقه ۵۷۰ زمینلرزه ثبتشده، موقعیت خود را به عنوان منطقهای فعال از نظر لرزهخیزی تثبیت کرده است.
قدرتاله مهدیخانی، مدیرکل مدیریت بحران استان قزوین در گفتوگو با خبرنگار ولایت وضعیت را اینگونه تشریح میکند: استان قزوین و چه بسا کشور ایران در معرض خطر جدی حوادث قرار دارد. قزوین بر روی گسلهای متعددی قرار دارد و ما باید شرایط را پذیرفته و همواره خود را برای حوادث طبیعی آماده کنیم.
به گفته مهدیخانی، تمام مناطق استان به ویژه مناطق شمال و جنوب، در معرض خطر زلزله قرار دارند. این موضوع لزوم توجه همگانی و فراگیر به مقوله ایمنی را دوچندان میکند.
وضعیت مقاومت ساختمانها و بافتهای فرسوده
یکی از محوریترین نقاط در تحلیل ایمنی شهری بررسی استحکام کالبدی است. بر اساس اعلام رسمی مدیرکل مدیریت بحران استان، حدود ۵۳ درصد از ساختمانهای استان در برابر زلزله مقاومسازی شدهاند. این رقم نشاندهنده پیشرفت قابل توجه به ویژه در مناطق روستایی است.
اما کانون نگرانی اصلی، وسعت بالای بافت فرسوده به ویژه در شهر قزوین است. در واقع با وجود پیشرفت در مقاومسازی ساختمانها، نگرانی اصلی متخصصان و مسئولان معطوف به ۵۰۰ هکتار بافت فرسوده شهری در استان است.
مهدیخانی مدیر کل مدیریت بحران استان قزوین در این زمینه تصریح میکند: نگرانی اصلی ما به ۵۰۰ هکتار بافت فرسوده استان باز میگردد.
مساله بعدی هم چالش ساختوساز غیراصولی است و به گفته کارشناسان بخش قابل توجهی از خسارات بالقوه ناشی از خطاهای انسانی مانند ساختوساز در بستر رودخانهها و بیتوجهی به آییننامههای مهندسی است.
مدیر کل مدیریت بحران استانداری قزوین در این زمینه هشدار میدهد: اگر اصول فنی رعایت نشود، وقوع حادثه قطعا خسارتبار خواهد بود.
تهدید مضاعف: پدیده فرونشست زمین
استان قزوین علاوه بر خطر زلزله با یک تهدید جدی دیگر نیز مواجه است که میتواند اثرات زلزله را تشدید کند. بررسی وسعت فرونشست در این استان این تهدید را بهتر نشان میدهد، به طوری که طبق آخرین گزارشها ۱۳۸ روستای استان درگیر پدیده فرونشست هستند و نرخ آن به ۱۷ سانتیمتر در سال رسیده است.
چالش مهم دیگر تخریب زیرساختها در اثر وقوع زمینلرزه است که این پدیده حدود یکسوم دشت قزوین، ۳۴۰ کیلومتر از تاسیسات وزارت نیرو و ۷۰ کیلومتر خطوط ریلی را تهدید میکند. این آمار نشان میدهد که تابآوری زیرساختهای حیاتی استان در برابر یک حادثه ترکیبی (فرونشست + زلزله) به شدت کاهش یافته است.
توسعه شبکه نظارت و پایش لرزهای
از سوی دیگر، مسئولان استان قزوین برای ارتقای توان پیشاخطاری و پایش گامهای عملی برداشتهاند که یکی از این اقدامات نصب زلزلهنگار بوده است. طی تفاهمنامهای با موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران ۴ دستگاه زلزلهنگار در مناطق صعبالعبور و پرخطر از جمله الموت، طارم، آوج و آبیک نصب شده است.
اقدام دیگر در این حوزه استقرار شتابنگار بوده است، به صورتی که ۳۱ دستگاه شتابنگار با توافق مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در مناطق مختلف استان قرار گرفتهاند. این دستگاهها امکان ثبت دقیق حرکات زمین و ارزیابی رفتار سازهها را فراهم میکنند.
برگزاری مانورهای هماهنگی بیندستگاهی
اما موضوع دیگر در بخش اقدامات پیشگیرانه، نظارتی و نهادی تمرین عملیات مشترک بین دستگاهی بوده است. در این بخش دستگاههای امدادی استان به طور دورهای اقدام به برگزاری مانورهای مشترک میکنند. به عنوان مثال، در یک مانور عملیاتی، سازمانهای آتشنشانی، هلال احمر، اورژانس، نیروی انتظامی و ادارات آب، برق و گاز، عملیات اطفای حریق، جستجو و نجات مصدومان و انتقال آسیبدیدگان را تمرین کردند.
حسامالدین حقشناس، مدیرعامل سازمان آتشنشانی و خدماتایمنی شهرداری قزوین هدف مانورهای یادشده را ایجاد هماهنگی بیشتر بین سازمانهای مختلف امدادی و افزایش سطح ایمنی شهروندان عنوان کرده است.
سیاستهای مالی و بیمهای
اما یکی از اقدامات مهم در حوزه مقابله با زلزله، تغییر رویه جبران خسارت ناشی از زمینلرزه بوده است. به گفته مهدیخانی، سیاست دولت در جبران خسارات ناشی از بلایای طبیعی به سمت جبران از طریق بیمهها رفته است.
اما اقدام مهمی که در این بخش مغفول مانده، راهاندازی صندوق بیمه همگانی حوادث بوده است. مدیرکل مدیریت بحران استان قزوین تشکیل «صندوق بیمه همگانی حوادث» با مشارکت دولت و مردم را راهکاری برای جبران سریعتر خسارات دانسته است.
آموزش، فرهنگسازی و نقش محوری مدارس
تمامی مسئولان و کارشناسان بر این موضوع اتفاق نظر دارند که آموزش و فرهنگسازی مؤثرترین و کارآمدترین راه برای کاهش خسارات و تلفات ناشی از زلزله است.
مدیرکل مدیریت بحران استان قزوین معتقد است: مقابله صحیح با زلزله، به آموزش و فرهنگسازی نیاز دارد».
وی تاکید میکند: «بدون توجه به آموزشهای ایمنی، خسارت حوادث طبیعی اجتنابناپذیر است.
همچنین محمد شعبانیان، رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قزوین نیز مهمترین ضعف کشور در حوزه بحران را «نبود آگاهی کافی در هنگام وقوع حادثه» میداند و بر نقش آموزشهای پایه در مدارس تاکید ویژهای دارد.
مدارس و معلمان؛ خط مقدم فرهنگسازی ایمنی
شعبانیان با تاکید بر اینکه معلمان نخستین و موثرترین حلقه آموزش هستند، بیان میکند: آموزش معلمان و بهروزرسانی محتوای آموزشی، بیشترین اثرگذاری را در ارتقای فرهنگ ایمنی دارد.
مهدیخانی نیز معلمان را «سفیران ایمنی» میخواند و توضیح میدهد: .دانشآموزان باید اصول قبل، حین و بعد از بحران را بیاموزند تا بتوانند از جان خود و دیگران محافظت کنند.
برنامههای آموزشی و ترویجی اجرا شده
اما بخش مهمی از فرهنگسازی به برگزاری برنامههای آموزشی و ترویجی اختصاص دارد که در قزوین بیشتر شامل برپایی همایش «زنگ زلزله و ایمنی مدارس» و مانورهای مدرسهای و تبلیغات شهری است.
همایش زنگ زلزله و ایمنی مدارس در قزوین با حضور مسئولان، کارشناسان و فعالان حوزه مدیریت بحران با هدف افزایش آگاهی عمومی بهویژه در مدارس برگزار شد.
به گفته مدیرکل مدیریت بحران استان قزوین «مانور زنگ ایمنی مدارس» و برنامههای تبلیغاتی از جمله نصب تبلیغات شهری و اطلاعرسانی در رسانه ملی و فضای مجازی از جمله برنامههای مفید و مؤثر در حال اجرا هستند.
موضوع دیگر نیاز به فراگیری آموزش در خانواده است و به گفته کارشناسان نیاز است تا آموزشها بین تمام اعضای خانواده و جامعه تجلی پیدا کند تا میزان خسارتها به حداقل برسد.
چالشهای اصلی فراروی ایمنی قزوین
بافت فرسوده گسترده: وجود ۵۰۰ هکتار بافت فرسوده به عنوان بمب ساعتی در قلب شهرها و سکونتگاههای استان قزوین به چالش اصلی ایمنسازی قزوین در برابر زمینلرزه تبدیل شده است.
ضعف فرهنگ فنی در ساختوساز و انتخاب مسکن: سیدمحسن حسینی، کارشناس معماری با انتقاد از این موضوع به خبرنگار ولایت میگوید: هنگام خرید خانه، از کارشناسان نظام مهندسی نظر نمیخواهیم؛ در حالی که سالها قرار است در آن ساختمان زندگی کنیم.
کمتوجهی عمومی به آموزش ایمنی: تا زمانی که یادگیری اصول ایمنی جدی گرفته نشود، نمیتوان از خسارات حوادث تعجب کرد.
تهدید ترکیبی زلزله و فرونشست: تشدید آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی در مقابل این دو پدیده یکی از مسائلی است که باید مد نظر مسئولان استان قزوین برای کاهش آسیبهای ناشی از زلزلههای احتمالی باشد.
توصیهها و مسیر پیشرو
تسریع در نوسازی و مقاومسازی بافتهای فرسوده: این موضوع باید به عنوان یک اولویت اضطراری و ملی با تامین مالی ویژه و مکانیزمهای اجرایی قدرتمند دنبال شود.
اجرای دقیق ضوابط فنی و مبارزه با ساختوساز غیراصولی: نیازمند نظارت قوی، شفاف و عاری از فساد بر تمام مراحل ساختوساز از صدور پروانه تا پایان کار است.
گسترش همهجانبه و مستمر آموزشهای همگانی: آموزش نباید محدود به دانشآموزان باشد. باید با استفاده از رسانهها، شبکههای اجتماعی، مساجد و پایگاههای محلی، همه اقشار جامعه را تحت پوشش قرار دهد.
ارتقای مسئولیتپذیری اجتماعی: مردم باید به عنوان شریک اصلی در مدیریت بحران دیده شوند و توانمندسازی آنان در اولویت قرار گیرد.
تدوین برنامه عملیاتی مقابله با تهدید ترکیبی: ضرورت دارد برنامهای ویژه برای حفاظت و تابآورسازی زیرساختهای حیاتی (آب، برق، گاز، ارتباطات، راهها) در برابر زلزله و فرونشست طراحی و اجرا شود.
رهاورد
وضعیت ایمنی استان قزوین در برابر زلزله، تصویری متفاوت و در حال گذار را نشان میدهد. از یکسو، با اقدامات مثبتی مانند مقاومسازی بیش از نیمی از ساختمانها، توسعه شبکه پایش، برگزاری مانورها و شروع برنامههای آموزشی در مدارس مواجهیم. از سوی دیگر، چالشهای عمیق و ساختاری مانند بافتهای فرسوده گسترده، پدیده فرونشست، ضعف فرهنگ ایمنی و چالشهای نظارتی بر ساختوساز همچنان استان را در معرض ریسک بالایی قرار میدهند.
کلید موفقیت در کاهش خطرپذیری قزوین، در همگرایی اراده سه ضلع دولت، مردم و نهادهای تخصصی نهفته است. در واقع در مواجه با خطرها و حوادث طبیعی سه بخش دولت، حادثه و مردم نقش اساسی دارند و اگر حتی یک بخش کوتاهی کند کار ابتر خواهد ماند. گذر از رویکرد صرفاً واکنشی به یک رویکرد پیشگیرانه، فرهنگمحور و تابآورساز تنها راه تضمین آیندهای امنتر برای ساکنان این استان تاریخی در دل سرزمینی لرزهخیز است.
