سامانه جامع تجارت و سامانه جامع انبارها؛ ستون‌های شفافیت در زنجیره تأمین کشور

رحیم محمدی صدر ـ معاون بازرسی و حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان اداره کل صمت

برای یک واحد تولیدی، ثبت صحیح انبارها و مدیریت دقیق موجودی، نه تنها یک الزام قانونی برای جلوگیری از جریمه است، بلکه باعث افزایش اعتبار تجاری در سطح بین‌المللی و تسهیل فرآیندهای گمرکی و صادراتی می‌شود.

در سال‌های اخیر، دولت در راستای شفاف‌سازی اقتصاد، مبارزه با قاچاق کالا و ارز و نظارت مؤثر بر بازار، دو سامانه کلیدی را به ارکان اصلی تجارت کشور تبدیل کرده است: «سامانه جامع تجارت» و «سامانه جامع انبارها و مراکز نگهداری کالا». این دو سامانه که مکمل یکدیگرند، حلقه اتصال میان فعالان اقتصادی، دستگاه‌های نظارتی و بازار را تشکیل می‌دهند و عدم آشنایی با تکالیف مقرر در آن‌ها، می‌تواند واحدهای تولیدی و بازرگانی را با ریسک‌های حقوقی و مالی جدی مواجه کند. گزارش حاضر، مروری جامع بر الزامات، عملکردها و پیامدهای عدم اجرای این الزامات است.

بخش اول: سامانه جامع تجارت؛ هویت اقتصادی فعالان بازرگانی

سامانه جامع تجارت (ntsw.ir) به عنوان «پنجره واحد تجارت خارجی» کشور، مکانیزمی یکپارچه برای مدیریت هویت اقتصادی و مجوزهای فعالان اقتصادی است. مهم‌ترین کارکردهای آن عبارت‌اند از:

ثبت‌نام و احراز هویت: کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی فعال در واردات، صادرات و ترانزیت موظف به ثبت‌نام و احراز هویت در این سامانه هستند؛ پیش‌نیازی که بدون آن هیچ فرآیند تجاری رسمی قابل انجام نیست.

مدیریت مجوزها: دریافت و تمدید کارت بازرگانی، ثبت سفارش واردات و اخذ مجوزهای لازم از دستگاه‌های مرتبط (استاندارد، غذا و دارو، دامپزشکی و …) همگی از طریق این سامانه انجام می‌شود.

مدیریت محصولات با کد تعرفه: ثبت اطلاعات کالاها بر مبنای شناسه کالا، کد تعرفه، و ثبت کد رهگیری کالاهایی که بر اساس ضوابط اختصاصی تبصره ماده 18 قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مکلف به اخذ کد رهگیری می باشد امکان ردیابی دقیق جریان کالا و آمارگیری دقیق تجاری را فراهم می‌سازد.

گردش کالا و پیروی از قوانین زنجیره تأمین: ثبت گزارش‌های ورود و خروج کالا، مبنای نظارت بر زنجیره تأمین و پیشگیری از قاچاق است.

بخش دوم: سامانه جامع انبارها؛ شفافیت در محل نگهداری کالا

سامانه جامع انبارها، (nwms.ir) یکی از ارکان اصلی زیرساخت‌های نظارتی در حوزه تجارت خارجی و زنجیره تأمین است. این سامانه با هدف ایجاد شفافیت در «محل نگهداری کالا» و «جریان فیزیکی کالا» طراحی شده است. در حالی که سامانه جامع تجارت بر هویت و مجوزها تمرکز دارد، سامانه جامع انبارها بر موقعیت مکانی، ظرفیت و موجودی کالا تمرکز می‌کند تا از انباشت غیرقانونی، احتکار و ورود کالاهای قاچاق به چرخه بازار جلوگیری شود. اگر سامانه جامع تجارت بر «هویت و مجوز» تمرکز دارد، سامانه جامع انبارها بر «موقعیت فیزیکی و موجودی کالا» نظارت می‌کند.

1ـ اهداف راهبردی سامانه

ـ شفافیت زنجیره تأمین: ردیابی دقیق مسیر حرکت کالا از زمان ورود به کشور یا تولید، تا زمان خروج از انبار.

ـ کنترل انباشت و احتکار: شناسایی انبارها و حجم کالاهای انباشته شده برای جلوگیری از ایجاد نوسان در بازار.

ـ مبارزه با قاچاق: جلوگیری از نگهداری کالاهای بدون مجوز یا کالاهای قاچاق در انبارهای غیرمجاز.

مدیریت بحران و مدیریت موجودی: امکان استعلام سریع از میزان موجودی کالاهای استراتژیک در سراسر کشور برای تصمیم‌گیری‌های کلان اقتصادی.

2ـ تکالیف و وظایف اصلی فعالان اقتصادی (تولیدکنندگان و بازرگانان)

بر اساس مقررات جاری، صاحبان کالا و واحدهای تولیدی موظف به انجام وظایف زیر در این سامانه هستند:

ثبت و اخذ مجوز انبار: هر انباری،  اعم از «مواد اولیه، محصول نیمه‌ساخته یا محصول نهایی» باید در سامانه ثبت و مجوز رسمی دریافت کند. فعالیت در انبار ثبت‌نشده، «انبار غیرمجاز» محسوب می‌شود.

هر واحد تولیدی که دارای انبار (مواد اولیه، محصول نیمه‌ساخته یا محصول نهایی) است، مکلف است مشخصات فنی و مکانی آن انبار را در سامانه ثبت و مجوز رسمی دریافت کند. فعالیت در انبارهای ثبت نشده، طبق قانون، «انبار غیرمجاز» تلقی می‌شود.

ـ ثبت دقیق مشخصات فیزیکی و مکانی: وارد کردن اطلاعات دقیق شامل: درج کامل کدپستی محل انبار با اخذ تاییدیه کد پستی از شرکت پست با مختصات جغرافیایی، متراژ، نوع پوشش، تجهیزات ایمنی و شرایط نگهداری(مانند سردخانه) الزامی است.

مدیریت موجودی:

ـ ثبت لحظه‌ای (آنی) ورود کالا: هرگونه ورود کالا به انبار باید مستند به اسناد رسمی (مانند حواله یا اظهارنامه) در سامانه ثبت شود تا زنجیره ردیابی قطع نگردد.

ـ ثبت لحظه‌ای (آنی) خروج کالا: هرگونه خروج از انبار باید بلافاصله در سامانه گزارش شود تا زنجیره تولید تا توزیع قطع نشود تا امکان ردیابی کالاهای تولید یا وارد شده تا مصرف کننده قابل پیگیری باشد.

ـ تطبیق موجودی فیزیکی و سیستمی: واحد تولیدی/ واردکننده و یا مراکز نگهداری کالا موظف هستند همواره اطمینان حاصل کنند که میزان کالای موجود در انبار فیزیکی، با میزان کالای ثبت شده در سامانه جامع انبارها کاملاً همخوانی دارد. بدیهی است در صورت ایجاد مغایرت واحد تولیدی/ واردکننده و یا مراکز نگهداری کالا مشمول ماده 6 مکرر 2 و تبصره 4 ماده 18 قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز می‌گردد.

3ـ پیامدها و جرایم عدم اجرای الزامات

عدم رعایت تکالیف در سامانه جامع انبارها، بر اساس قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز و آئین نامه های اجرایی آن و همچنین ضوابط اختصاصی تبصره 4 ماده 18 و ماده 6 مکرر 2 قانون مذکور و سایر قوانین مرتبط می‌تواند منجر به عواقب سنگینی شود که از سه جنبه قابل بررسی است:

جریمه‌های اداری و بازرگانی:

موجب توقف فعالیت‌های بازرگانی و تعلیق کارت بازرگانی یا مجوزهای تولیدی ‌شود.

محرومیت از انجام فرآیندهای گمرکی و ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت.

جریمه‌های مالی و احتکار:

در صورت کشف کالای ثبت نشده در انبار، موضوع می‌تواند تحت عنوان «احتکار» یا «موجودی غیرقانونی» بررسی شده و منجر به جریمه‌های مالی سنگین و مصادره کالا گردد.

پیامدهای کیفری (مبارزه با قاچاق):

اگر انبار غیرمجاز برای نگهداری کالاهای قاچاق یا بدون مجوز استفاده شود، پرونده به مراجع قضایی و پلیس امنیت اقتصادی ارجاع شده و مجازات‌های مربوط به «قاچاق کالا و ارز» اعمال خواهد شد.

مبنای قانونی: الزامات این دو سامانه بر پایه قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز و آیین‌نامه‌های اجرایی آن، قانون مقررات صادرات و واردات و آیین‌نامه‌های اجرایی وزارت صنعت، معدن و تجارت استوار است و وزارت صمت متولی راهبری و نظارت بر آن‌هاست. فعالان اقتصادی باید به طور مستمر بخشنامه‌های ابلاغی را پیگیری کنند؛ چرا که برخی رویه‌ها ممکن است مورد بازبینی یا ابطال مراجع قانونی قرار گیرد.

بخش سوم: جدول مقایسه‌ای دو سامانه

جمع‌بندی و توصیه

سامانه جامع انبارها، ابزاری برای «اعتبارسنجی فیزیکی» تجارت است. برای یک واحد تولیدی، ثبت صحیح انبارها و مدیریت دقیق موجودی، نه تنها یک الزام قانونی برای جلوگیری از جریمه است، بلکه باعث افزایش اعتبار تجاری در سطح بین‌المللی و تسهیل فرآیندهای گمرکی و صادراتی می‌شود.

سامانه جامع تجارت، «هویت دیجیتال» فعالان اقتصادی و سامانه جامع انبارها، «اعتبارسنجی فیزیکی» کالاهای آنان را تضمین می‌کند. توصیه عملی به واحدهای تولیدی آن است که:

ـ ثبت انبارها و به‌روزرسانی اطلاعات را نه یک تکلیق مقطعی، بلکه یک فرآیند مستمر در نظر بگیرند؛

ـ از سامانه‌های مدیریت انبار با قابلیت همگام‌سازی با سامانه جامع انبارها استفاده کنند تا ریسک خطای انسانی و عدم تطبیق موجودی به حداقل برسد؛

ـ مسئول مشخصی را برای پایش بخشنامه‌ها و انطباق داده‌ها تعیین کنند.

ـ در اقتصادِ در حال شفاف‌سازی امروز، انطباق با این سامانه‌ها نه تنها اجتناب از جریمه، بلکه ابزاری برای اعتبارسنجی تجاری و تسهیل حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی است.

ـ نکته حیاتی آن است که داده‌های این دو سامانه باید یکپارچه باشد؛ هرگونه تضاد میان اطلاعات ثبت‌شده در سامانه تجارت و موجودی واقعی انبارها، نخستین عاملی است که مأموران نظارتی را برای ورود و بازرسی ترغیب می‌کند.

* لازم به توضیح است، نحوه فعالیت کاربر در سامانه در صفحه اول سایت بخش تجارت داخلی بارگذاری شده و جهت اطلاع می توانند به راهنمای مذکور مراجعه نمایند.