دفاع از امنیت روانی در نبرد اخبار و شایعات

سعید آخوندی، پژوهشگر و تحلیلگر مسائل دفاعی و امنیت رسانه‌ای

وقتی صحبت از جنگ و مواجهه نظامی می‌شود، ذهن اغلب ما بی‌اختیار به سمت صداهای مهیب، ادوات سنگین و خطوط مقدم نبرد می‌رود؛ اما واقعیت نبردهای امروز ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته است.

امروزه بخش عمده‌ای از عملیات‌ها نه در جبهه‌های فیزیکی، بلکه در بسترهای رسانه‌ای و درست در کف دست شهروندان، روی صفحه گوشی‌های تلفن همراه اجرا می‌شود. در ادبیات دفاعی، به این عرصه «جنگ شناختی» می‌گویند؛ نبردی هوشمندانه که هدفش نشانه رفتن تجهیزات نظامی نیست، بلکه هدف اصلی آن تخریب آرامش، اعتماد عمومی و تاب‌آوری روانی جامعه است.

در این الگوی نبرد، اتاق‌های عملیات روانی با طراحی سناریوهای متعدد سعی می‌کنند خطوط دفاع ذهنی مردم را تضعیف کرده و حس ناامنی را در بدنه جامعه نهادینه سازند.

در مواجهه با این آرایش پیچیده و دستکاری‌های ادراکی، آگاهی از تکنیک‌های مقابله و به‌کارگیری راهکارهای دفاع روانی امری بسیار حیاتی است. یکی از اصلی‌ترین ارکان عملیات روانی، بهره‌برداری هوشمندانه از دقایق اولیه یک حادثه یا همان «زمان طلایی» است.

در این زمان کوتاه که هنوز اخبار دقیق و رسمی منتشر نشده، شایعه‌سازان با انتشار روایت‌های هولناک اما جعلی، سعی می‌کنند شوک اولیه را به افکار عمومی وارد کنند. بهترین و موثرترین راهکار دفاعی در این موقعیت، اجرای اصل تأمل پیش از هرگونه واکنش است.

اجازه دادن برای فرو نشستن غبار اولیه حادثه و امتناع از بازنشر فوری اخباری که صحت آن‌ها احراز نشده، عملاً مانع از تحقق اهداف طراحان جنگ روانی می‌شود.

همان‌طور که نیروهای مسلح مسئولیت حفظ مرزهای فیزیکی کشور را بر عهده دارند، هر شهروند نیز با هوشمندی، صبوری و عدم پذیرش شایعات، مدافع مرزهای امنیت روانی جامعه است.

از سوی دیگر، پیشرفت‌های شگرف در حوزه هوش مصنوعی و فناوری‌های دستکاری تصویری مانند دیپ‌فیک، ابزارهای نوظهوری را در اختیار اتاق‌های خبرسازی کذب قرار داده است که تولید ویدئوها و تصاویر کاملاً ساختگی اما فوق‌العاده باورپذیر را آسان‌تر از گذشته کرده است. بر این اساس، صرف مشاهده یک تصویر باکیفیت یا ویدئوی جذاب، هرگز نمی‌تواند دلیلی بر اصالت آن باشد. بررسی منبع اولیه، بازتاب آن در رسانه‌های معتبر و شناسنامه‌دار، نخستین سد دفاعی در برابر تکنیک‌های فریب تصویری محسوب می‌شود.

همچنین در جبهه رسانه‌ای، شناسایی و قطع ارتباط با صفحات گمنامی که با تیترهای هیجانی و ادعاهای محرمانه صرفاً به دنبال جلب مخاطب و کاسبی از بحران هستند، بخش عظیمی از شایعات را در نطفه خنثی می‌کند.

علاوه بر هوشیاری در سنجش اخبار، حفظ انضباط رسانه‌ای و مدیریت مواجهه با داده‌ها اهمیت بالایی دارد. بمباران مداوم اطلاعاتی و بررسی ۲۴ ساعته اخبار، سیستم عصبی را دچار خستگی مفرط کرده و قدرت تحلیل ذهن را کاهش می‌دهد؛ وضعیتی که انسان را در برابر شایعات بسیار آسیب‌پذیر می‌سازد.

در پیگیری اخبار، حفظ روال عادی زیست اجتماعی، تداوم فعالیت‌های کاری، آموزشی و تقویت پیوندهای خانوادگی، قوی‌ترین پاسخ به جنگ روانی دشمن است.

بزرگ‌ترین هدف در عملیات شناختی، فلج کردن روند عادی زندگی و ایجاد حس انسداد در جامعه است؛ بنابراین جامعه‌ای که زندگی روزمره خود را با صلابت، امید و آرامش ادامه می‌دهد، پیام روشنی از اقتدار، پایداری و عدم تأثیرپذیری را به طرف مقابل مخابره می‌کند.

آرامش و هوشمندی رسانه‌ای جامعه، خاکریز اول بازدارندگی در مواجهه با جنگ‌های نوین است.