پرتغال؛ ابرقدرتی که برای همیشه از خلیج فارس اخراج شد

حیدر ولی‌زاده

دهم اردیبهشت‌ماه، روز ملی خلیج فارس، یادآور واقعه‌ای سرنوشت‌ساز در تاریخ ایران است: اخراج نیروهای نظامی پرتغال از تنگه هرمز در سال ۱۶۲۲ میلادی. این رویداد که به سلطه‌ای ۱۱۵ ساله بر آب‌های جنوب ایران پایان داد، نه تنها نقطه عطفی در موازنه قدرت منطقه بود، بلکه نمادی از اراده ایرانیان برای حفظ حاکمیت ملی خود در برابر قدرت‌های استعماری آن عصر به شمار می‌رود، همچنین به الگویی تاریخی برای مبارزه ایرانیان با استثمارگران در قرن‌های بعدی جهت کسب استقلال ملی تبدیل شد.

خلیج فارس؛ گهواره تمدن و هدف استعمارگران

خلیج فارس از دیرباز یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان بوده است. تمدن‌های باستانی چون ایلام، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان بر این پهنه آبی تسلط کامل داشتند و از آن برای گسترش روابط تجاری و فرهنگی با دیگر نقاط جهان بهره می‌بردند. با ظهور اسلام، این اهمیت دوچندان شد و بنادر جنوب ایران چون سیراف، هرمز و بندرعباس به قطب‌های تجارت جهانی تبدیل گشتند.

اما از قرن پانزدهم میلادی (درست از همان زمانی که استثمار کلاسیک در نقاط مختلف دنیا در جریان ابتدایی خود قرار داشت) دریانوردان اروپایی که به دنبال راه‌های جدید برای دسترسی به ثروت‌های شرق بودند، وارد آب‌های جنوب ایران شدند. پرتغالی‌ها نخستین قدرتی بودند که با اتکا به فناوری پیشرفته دریانوردی و توپخانه قوی، موفق به تاسیس پایگاه‌های نظامی در سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان شدند.

یک قرن حضور پرتغالی‌ها در خلیج فارس

نخستین حضور نظامی پرتغالی‌ها در خلیج فارس به سال ۱۵۰۷ میلادی بازمی‌گردد. آفونسو د آلبوکرک، دریاسالار معروف پرتغالی، که به «سزار شرق» شهرت داشت، در ۲۴ سپتامبر ۱۵۰۷ با ناوگان خود وارد آب‌های جزیره هرمز شد. پس از جنگی خونین و با بهره‌گیری از برتری آتش توپخانه دریایی، این جزیره استراتژیک را به تصرف خود درآورد.

تسلط بر هرمز، کنترل کامل تجارت بین هند، ایران و اروپا از مسیر خلیج فارس را برای پرتغالی‌ها به ارمغان آورد. آن‌ها به سرعت استحکامات نظامی مستحکمی در جزیره ساختند و برای بیش از یک قرن، عملاً بر راه‌های دریایی منطقه مسلط شدند. رفتار پرتغالی‌ها با بازرگانان محلی و ایرانی خصمانه بود و آن‌ها سعی در انحصار کامل تجارت ابریشم، ادویه و مروارید داشتند. هر کشتی تجاری که بدون اجازه آن‌ها قصد عبور از تنگه هرمز را داشت، مورد حمله قرار می‌گرفت.

این وضعیت نه تنها به اقتصاد ایران لطمه می‌زد، بلکه حاکمیت ملی کشور را نیز به چالش کشیده بود. جزیره هرمز که زمانی دروازه طلایی تجارت ایران بود، به پایگاهی برای استعمارگران اروپایی تبدیل شده بود. ایرانیان همواره در آرزوی بازپس‌گیری این جزیره و پایان دادن به سلطه بیگانگان بودند.

شاه عباس کبیر و ایده بازپس‌گیری هرمز

در اوایل قرن هفدهم، شاه عباس اول صفوی، مقتدرترین پادشاه این سلسله، قدرت نظامی ایران را به طرز چشمگیری بازسازی کرده بود. او با شکست دادن ازبکان در شرق و عثمانی‌ها در غرب، امنیت مرزهای ایران را تامین کرده بود. و اکنون نوبت به خلیج فارس رسیده است.

شاه عباس به خوبی می‌دانست که تصرف هرمز بدون نیروی دریایی قدرتمند غیرممکن است. ایران در آن زمان ناوگان دریایی منظمی نداشت و جنگ با پرتغالی‌ها با قلعه‌های مستحکمشان در جزیره، نیازمند توان دریایی بود. اینجا بود که دیپلماسی هوشمندانه پادشاه صفوی وارد عمل شد.

شرکت هند شرقی انگلستان که به تازگی وارد منطقه شده بود و هنوز کشور متبوعش در قامت یک استعمارگر و ابرقدرت مانند پرتغال نبود با پرتغالی‌ها رقابت تجاری داشت، بهترین متحد بالقوه ایران محسوب می‌شد. مذاکرات محرمانه‌ای بین مقامات انگلیسی و نمایندگان شاه عباس انجام گرفت. انگلیسی‌ها که از انحصار تجاری پرتغال در خلیج فارس ناراضی بودند، پذیرفتند در قبال دریافت امتیازات تجاری، با ناوگان جنگی خود ایران را یاری کنند.

نقش امام قلی‌خان؛ سردار بزرگ ایران

اجرای این عملیات بزرگ نظامی به امام قلی‌خان، پسر الله‌وردی خان (سردار گرجی‌تبار مشهور ایرانی) سپرده شد. امام قلی خان که فرمانده کل نیروهای فارس و بنادر جنوب بود، از جمله توانمندترین سرداران تاریخ صفوی به شمار می‌رود.

او با درایت سیاسی خود، مذاکرات نهایی با انگلیسی‌ها را به سرانجام رساند. بر اساس توافق انجام شده، انگلیسی‌ها متعهد شدند با پنج کشتی جنگی خود ایران را در نبرد دریایی یاری کنند و در مقابل، نیمی از غنایم دریایی و عوارض گمرکی بندر هرمز به آن‌ها تعلق می‌گرفت. همچنین انگلیسی‌ها اجازه یافتند یک نمایندگی تجاری (فکتوری) در بندرعباس تاسیس کنند.

نکته جالب توجه آنکه امام قلی‌خان به انگلیسی‌ها هشدار داد که در صورت همکاری با پرتغالی‌ها، تمامی امتیازات تجاری خود را از دست خواهند داد. این پیام هوشمندانه ضامن وفاداری انگلیسی‌ها به تعهدشان شد.

عملیات نظامی؛ محاصره ده هفته‌ای

در دسامبر ۱۶۲۱، ناوگان انگلیسی متشکل از پنج کشتی جنگی بزرگ و چهار کشتی کوچک توپدار به رهبری کاپیتان بلیت به سواحل میناب رسید. نیروی زمینی ایران نیز با سه هزار سرباز آماده نبرد بودند.

اولین هدف نظامی، جزیره قشم بود. ناوگان انگلیسی با آتش سنگین توپخانه، مواضع پرتغالی‌ها در قشم را بمباران کردند. پرتغالی‌ها که توان مقاومت در برابر این حملات را نداشتند، پس از مقاومتی کوتاه تسلیم شدند. با تصرف قشم، راه برای حمله به هرمز هموار گردید.

در آوریل ۱۶۲۲، ناوگان انگلیسی به سوی جزیره هرمز حرکت کرد. سربازان ایرانی در شمال جزیره پیاده شده و به سرعت شهر هرمز را به تصرف خود درآوردند. همزمان، توپخانه دریایی انگلیسی قلعه معروف پرتغالی‌ها را که از مستحکم‌ترین دژهای نظامی جهان به شمار می‌رفت، به شدت بمباران کرد. ناوگان پرتغال نیز در بندر به طور کامل غرق شد.

محاصره قلعه هرمز ده هفته به طول انجامید. پرتغالی‌ها با وجود مقاومت سرسختانه، سرانجام پس از تمام شدن آذوقه و مهمات و تحمل تلفات سنگین، تسلیم شدند.

روز ۲۲ آوریل ۱۶۲۲ مصادف با ۲ اردیبهشت‌ماه به روایت برخی منابع و به روایتی دیگر ۴ مه ۱۶۲۲ (۱۴ اردیبهشت‌ماه)، پرتغالی‌ها قلعه را ترک کردند و جزیره هرمز پس از ۱۱۵ سال به ایران بازگردانده شد. برخی منابع معاصر، روز دهم اردیبهشت را به عنوان تاریخ نهایی این رویداد اعلام کرده‌اند که مبنای نامگذاری روز ملی خلیج فارس قرار گرفته است.

پیامدهای تاریخی؛ پایان یک امپراتوری

سقوط هرمز ضربه‌ای مهلک به امپراتوری استعماری پرتغال در منطقه بود. بازماندگان پرتغالی به مسقط در عمان کنونی گریختند و قدرت آن‌ها در خلیج فارس برای همیشه شکسته شد. منابع تاریخی برجای مانده حاکی از آن است که حتی پس از این شکست، پاپ اوربان هشتم با صدور فرمانی از کلیساهای اروپا برای بازپس‌گیری هرمز درخواست کمک مالی کرد، اما این تلاش‌ها به نتیجه نرسید.

سرانجام دو کشتی در اختیار پرتغالی‌ها گذارده شد تا بازماندگان را به هر کجا که می‌خواهند منتقل کنند. همچنین، به حدود دویست مجروح و بیمار پرتغالی در بیمارستان‌های انگلیسی پناه داده شد.

پس از این پیروزی، انگلیسی‌ها موفق شدند یک نمایندگی تجاری در بندرعباس تاسیس کنند که به مدت ۱۲۰ سال مرکز فعالیت آن‌ها در خلیج‌فارس باقی ماند. با این حال، تفاوت ماهوی میان حضور انگلیسی‌ها و پرتغالی‌ها وجود داشت. انگلیسی‌ها در مقام شریک تجاری ایران عمل می‌کردند و قدرت استعمارگر مسلط بر منطقه نبودند و تمامی اداره امور به دست ایرانی ها انجام می شد.

نتیجه‌گیری؛ میراث یک پیروزی ماندگار

دهم اردیبهشت‌ماه، روز ملی خلیج‌فارس، فرصتی مغتنم است تا بار دیگر این رویداد مهم تاریخی را گرامی بداریم. اخراج پرتغالی‌ها از تنگه هرمز نشان داد که اراده ملی و سیاست هوشمندانه می‌تواند حتی قدرتمندترین نیروهای استعماری را از سرزمین ایران بیرون براند.

امروز، نام «خلیج‌فارس» در تمامی اسناد بین‌المللی و نقشه‌های جغرافیایی به ثبت رسیده است و روز ملی خلیج فارس یادآور این حقیقت تاریخی است که این آبراه استراتژیک همواره برای ایرانیان از اهمیت حیاتی برخوردار بوده است. آن‌ها در طول تاریخ برای حفظ حاکمیت بر آن از هیچ کوششی دریغ نورزیده‌اند.

دلاوری امام قلی‌خان، سردار بزرگ ایران، و درایت شاه عباس کبیر، الگویی ماندگار از دفاع از تمامیت ارضی کشور در برابر استعمارگران اروپایی را به نمایش گذاشته است. باید بخاطر بسپاریم که پیروزی بر هر نوع استعمارگر و ابرقدرتی در هر عصری تنها با اتحاد، برنامه‌ریزی دقیق و سیاست هوشمندانه ممکن می‌شود آن امر مهمی که ایرانی‌ها قطعا بهتر از دیگران در منطقه می‌دانند. روز ملی خلیج‌فارس، روز پاسداشت همین حقیقت بزرگ تاریخی است؛ خلیجی که با اقتدار سرداران ایرانی همیشه پارس خواهد ماند.