چند کلمه به مناسبت روز جهانی معلم

منوچهر کلهر

روز جهانی معلم، فرصتی است برای اندیشیدن به یک پرسش اساسی: جامعه و نظام آموزشی تا چه اندازه شرایطی فراهم کرده‌اند که معلم بتواند وظیفه حرفه‌ای خود را با کیفیت، امنیت و شأن شایسته انجام دهد؟

امسال، روز جهانی معلم اهمیتی دوچندان دارد. یونسکو این مناسبت را هم‌زمان با شصتمین سال توصیه‌نامه مشترک یونسکو و سازمان بین‌المللی کار درباره جایگاه معلمان برگزار می‌کند و شعار سال ۲۰۲۶ را ایستادن در کنار معلمان؛ ۶۰ سال حفاظت از حرفه معلمی، ارتقای جایگاه آن و ساختن آینده‌های ما قرار داده است. یونسکو تأکید می‌کند که جایگاه معلم فقط یک عنوان اجتماعی نیست؛ جایگاه نمادین، حرفه‌ای و مادی معلم سه ضلع اساسی این حرفه‌اند.

از این منظر، سخن گفتن از معلمان ایران نیز نباید به عبارت‌های کلی مانند معلم، سازنده آینده کشور است و معلمی شغل ارزشمند است محدود شود. اگر معلم سازنده آینده است، باید درباره شرایط امروز او نیز سخن گفت.

معلم ایرانی با مجموعه‌ای از مسائل به‌هم‌پیوسته روبه‌روست، مانند:

کاهش قدرت خرید و دشواری تأمین معیشت، افزایش حجم کار، فشارهای اداری، تراکم کلاس‌ها، کمبود امکانات آموزشی، فاصله میان مسئولیت‌های حرفه‌ای و اختیار تصمیم‌گیری، ضرورت آموزش و توانمندسازی مستمر، و نیاز به امنیت و آرامش حرفه‌ای.

این مسائل صرفاً مطالبات صنفی نیستند؛ مستقیماً با کیفیت آموزش و آینده دانش‌آموزان ارتباط دارند. یونسکو نیز در گزارش‌های جهانی خود تأکید کرده است که شرایط کاری معلمان، بخشی از شرایط یادگیری دانش‌آموزان است و حقوق ناکافی، حجم کار بالا و شرایط نامناسب کاری می‌تواند به کاهش جذابیت حرفه و خروج نیروهای توانمند از آن منجر شود.

از سوی دیگر، جهان با کمبود جدی معلم روبه‌روست. گزارش جهانی یونسکو برآورد کرده است که برای تحقق آموزش همگانی تا سال ۲۰۳۰، جهان به حدود ۴۴ میلیون معلم دیگر در دوره ابتدایی و متوسطه نیاز دارد. این عدد نشان می‌دهد که مسئله معلم، مسئله‌ای حاشیه‌ای نیست؛ بلکه یکی از مسائل راهبردی توسعه انسانی در جهان است.

در ایران نیز باید از یک نگاه سنتی فاصله گرفت؛ نگاهی که گاهی از معلم انتظار دارد با فداکاری شخصی، ضعف‌های ساختاری نظام آموزشی را جبران کند.

معلم فداکار است، اما فداکاری نباید جایگزین سیاست‌گذاری درست شود.

معلم به جایگاه اجتماعی، حقوق و مزدی متناسب با مسئولیت، محیط کاری مناسب، فرصت رشد حرفه‌ای، امنیت شغلی، مشارکت واقعی در تصمیم‌های آموزشی و احترام به استقلال حرفه‌ای خود نیاز دارد.

همچنین شنیدن صدای معلمان نباید صرفاً به مناسبت روز معلم اتفاق بیفتد. سیاست آموزشی زمانی می‌تواند موفق باشد که معلم، که در خط مقدم اجرای آن سیاست قرار دارد، در فرایند تصمیم‌سازی نیز صاحب صدا و نقش باشد. یونسکو نیز بر افزایش مشارکت معلمان در سیاست‌گذاری، بهبود شرایط کار و ایجاد سیاست‌های جامع برای حرفه معلمی تأکید کرده است.

روز جهانی معلم، روز ستایش بی‌هزینه از معلم نیست؛ روز سنجش مسئولیت حکومت در برابر معلم است.

اگر از معلم انتظار داریم دانش‌آموزانی نماز خوان،  خلاق، مسئول، اخلاق‌مدار، پرسشگر و توانمند تربیت کند، باید نخست خودِ نظام آموزشی را به محیطی تبدیل کنیم که در آن معلم احساس ارزشمندی، امنیت، اثرگذاری و امید به آینده داشته باشد.

در چنین نگاهی، دفاع از شأن معلم به معنای تقابل با نظام آموزشی نیست؛ برعکس، دفاع از معلم، دفاع از کیفیت آموزش، حقوق دانش‌آموز و آینده جامعه است. پس در روز جهانی معلم، شاید بهتر باشد بپرسیم: آیا شرایطی را که برای معلم فراهم کرده‌ایم، شایسته مسئولیتی هست که از او انتظار داریم؟