چرا قرارداد نمی‌نویسیم؟

(قسمت دوم)

نویسنده: محمد آقاجانی، وکیل دادگستری، استاد و نویسنده حقوقی

امروزه با وجود اینکه غالب مردم تحصیل‌کرده هستند و بسیاری از افراد در زمینه‌های مختلف علمی و تخصصی اطلاعات قابل‌توجهی دارند، همچنان از نوشتن قراردادها و مکتوب کردن توافقات خود فراری‌اند. بسیاری از مردم تصور می‌کنند نوشتن قرارداد، کاری پیچیده، زمان‌بر و مخصوص شرکت‌ها، تجار و افراد حرفه‌ای است؛ در حالی که واقعیت چیز دیگری است.

قرارداد، فقط یک سند چندصفحه‌ای با اصطلاحات پیچیده حقوقی نیست. گاهی یک رسید ساده، یک نوشته کوتاه یا حتی یک توافق مکتوب روشن و دقیق می‌تواند از بروز اختلافات بسیار بزرگ در آینده جلوگیری کند.

اینکه چرا ما قرارداد نمی‌نویسیم می‌تواند علل متعددی داشته باشد؛ از جمله نبود آموزش صحیح و فاصله زیاد دانشگاه‌ها با صنعت و کسب‌وکارها که می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در این زمینه باشد. ما در بسیاری از موارد، سال‌ها درس می‌خوانیم، اما کمتر به ما آموزش داده می‌شود که وقتی می‌خواهیم خانه‌ای اجاره کنیم، خودرویی بخریم، با شخصی شریک شویم، پولی قرض بدهیم، کالایی تحویل دهیم یا حتی با یکی از نزدیک‌ترین دوستان و اعضای خانواده خود وارد یک همکاری مالی شویم، دقیقاً چه مواردی را باید مکتوب کنیم.

یکی از رایج‌ترین جملاتی که در روابط مالی شنیده می‌شود این است: «او دوست من است؛ سال‌هاست همدیگر را می‌شناسیم، چه نیازی به قرارداد داریم؟» یا مثلاً دو برادر تصمیم می‌گیرند با یکدیگر مغازه‌ای راه‌اندازی کنند. یکی سرمایه می‌آورد و دیگری قرار است کار کند. چون با یکدیگر برادرند، قراردادی نمی‌نویسند. چند ماه اول همه چیز خوب پیش می‌رود، اما بعد از مدتی اختلاف ایجاد می‌شود. یکی می‌گوید: «من سرمایه آوردم، پس سهم بیشتری دارم.» دیگری پاسخ می‌دهد: «اما من تمام وقت در مغازه کار کردم و زحمت کسب‌وکار با من بوده است.»

وقتی هیچ‌چیز مکتوب نشده باشد، هرکس برداشت خودش را از توافق خواهد داشت.

اعتماد، یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های انسانی است؛ اما اعتماد با مکتوب کردن توافقات منافاتی ندارد. گاهی افراد تصور می‌کنند اگر از دوست، برادر، خواهر، فرزند یا شریک خود رسید بگیرند یا قرارداد بنویسند، به او بی‌اعتمادی کرده‌اند.

اعتماد بیش از حد به دوستان و اقوام و حتی فرزندان، اکنون دادگاه‌ها را از پرونده‌های خیانت در امانت، کلاهبرداری، جعل و… پر کرده است. البته منظور این نیست که به دوستان و خانواده خود اعتماد نکنیم؛ بلکه منظور این است که اعتماد نباید جایگزین تدبیر شود.

ممکن است پدری برای فرزند خود ملکی را در اختیار او قرار دهد تا آن را اداره کند. ممکن است دو برادر در خرید یک ملک شریک شوند. ممکن است یک دوست، خودروی خود را برای مدتی در اختیار دوست دیگر قرار دهد. ممکن است فردی مبلغ زیادی را به یکی از نزدیکان خود بسپارد تا با آن سرمایه‌گذاری کند. در تمام این موارد، اصل موضوع می‌تواند بر پایه اعتماد باشد؛ اما بهتر است حدود اختیار، مسئولیت، مدت، نحوه استفاده از مال و نحوه بازگرداندن آن مشخص و مکتوب شود.

این همان جایی است که ضرب‌المثل «حساب، حساب است؛ کاکا، برادر» می‌تواند معنای واقعی خود را پیدا کند. اما افسوس که بسیاری از کسانی که درگیر دادگاه شده‌اند، این موضوع را زمانی فهمیده‌اند که اختلاف به وجود آمده و دیگر روابط دوستانه و خانوادگی نیز نمی‌تواند مشکل را حل کند.

یکی دیگر از موانع مکتوب کردن توافقات، رودربایستی و خجالت است. اتفاقاً قرارداد خوب می‌تواند به رابطه‌ها کمک کند؛ زیرا وظایف هرکس را مشخص می‌کند و مانع از آن می‌شود که در آینده هر طرف برداشت متفاوتی از توافق داشته باشد. هر آنچه را که برایتان در آن قرارداد اهمیت دارد، مکتوب کنید؛ از موضوع کاری که انجام می‌دهید گرفته تا نحوه انجام کار، زمان انجام کار، محل انجام کار، هزینه‌ها، مبلغ قرارداد، نحوه پرداخت، تعهدات هر یک از طرفین و مسئولیت و تضامین در صورت تخلف و شرایط پایان همکاری.

گاهی علت ننوشتن قرارداد تصور اینکه با نوشتن قرارداد، ما غیرحرفه‌ای جلوه می‌کنیم و اصل بر اعتماد است. در حالی که قرارداد لزوماً نشانه بی‌اعتمادی نیست؛ بلکه نشانه این است که طرفین برای رابطه مالی و حقوقی خود اهمیت قائل هستند. و نشانه احترام به حقوق خود و طرف مقابل است. چقدر پرونده مالی بین برادران و دوستان، پدر و پسر، مادر و پسر و… برایتان مثال بزنم تا بدانید حادثه فقط برای همسایه نیست. گاهی یک اختلاف مالی، نه‌تنها سرمایه افراد را از بین می‌برد، بلکه سال‌ها دوستی، همکاری و حتی روابط خانوادگی را نیز نابود می‌کند.

علت آخر اینکه از نوشتن قرارداد می‌ترسیم، چیزی نیست جز اینکه نمی‌دانیم چه بنویسیم. این عدم آگاهی و جهل، موجب ترس ماست. اما راه‌حل این مشکل، فرار از قرارداد نیست؛ بلکه افزایش آگاهی و استفاده از مشاوره تخصصی است. هدف ما نیز در این سلسله مطالب همین است؛ اینکه قدم‌به‌قدم یاد بگیریم قرارداد چیست، چه اهمیتی دارد، هنگام تنظیم آن باید به چه نکاتی توجه کنیم و چه مواردی اهمیت فوق‌العاده‌ای برای ما دارند. پس با ما در قسمت‌های بعدی «راه قانون» همراه باشید.