پژوهشگری روشمند در متون موسیقایی

از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت او، تصحیح علمی رساله‌های عبدالقادر مراغی بود. بینش با در نظر گرفتن تفاوت میان نسخه‌ها، بررسی تطبیقی حواشی و مقابله‌ی دقیق متون، کوشید تا متن‌هایی را بازسازی کند که هم از حیث زبانی وفادار به اصل باشند و هم از منظر محتوایی، معنای دقیق اصطلاحات و ساختارهای موسیقایی را روشن کنند. او نخستین کسی بود که با چنین رویکردی در فضای پژوهش موسیقی ایران، به متون نظری موسیقایی قرون میانه پرداخت.

وی به‌ویژه در مواجهه با زبان چندلایه‌ی این متون ـ ترکیبی از عربی، فارسی و گاه ترکی ـ کوشید تا از تحمیل قرائت‌های مدرن بپرهیزد و فهمی مبتنی بر زمینه‌ی تاریخی ارائه دهد. در آثار او، اصطلاحات تخصصی موسیقی نه به‌صورت آزاد تفسیر شده‌اند، و نه با معادل‌سازی‌های سلیقه‌ای همراه‌اند؛ بلکه همواره در پیوند با منابع هم‌دوره یا مشابه بررسی شده‌اند تا دلالت‌های مفهومی آن‌ها بهتر فهم شود.

نگاه تقی بینش صرفا نسخه‌شناسانه نبود، بلکه به ساختار اندیشه‌ موسیقایی در هر اثر توجه داشت. او کوشید نظام نظری موجود در رسالات را بفهمد، به منطق درونی آن‌ها پی ببرد، و از خلال تطبیق با آثار دیگر، جایگاه دقیق هر رساله را در تاریخ موسیقی ایران تعیین کند. این نگاه، به‌ویژه در تحلیل آثار مکتب منتظمیه و تفسیر مفاهیمی چون ادوار، نغمه، ایقاع و دستگاه‌های صوتی، جلوه‌ای روشن دارد.

یکی از جنبه‌های متمایز کار او، توجه به نمودارها، جداول و دایره‌های نغمه‌ای در رسالات بود. بسیاری این عناصر را تزئینی یا فرعی می‌دانستند، اما بینش آن‌ها را بخشی از ساختار استدلالی متن تلقی می‌کرد و می‌کوشید آن‌ها را به ‌دقت بازسازی کند. این رویکرد موجب شد تا متن‌ها نه‌فقط تصحیح، بلکه «بازفهمی» شوند و خواننده‌ امروز نیز بتواند به درکی از منطق نظری آن‌ها برسد.

نکته مهم دیگر در رویکرد بینش، اتکای او به منابع دست‌اول، پرهیز از ساده‌سازی، و جدیت در مستندسازی بوده است. او همواره از تفسیر شتاب‌زده پرهیز داشت و برای رسیدن به معنای دقیق هر واژه یا گزاره، از قیاس نسخه‌ای، شواهد متنی، و در مواردی از منابع غیرموسیقایی نیز بهره می‌گرفت.

در دوره‌ای که هنوز سنت نقد متن در مطالعات موسیقی ایرانی نهادینه نشده بود، تلاش‌های تقی بینش نقش مهمی در تثبیت معیارهای علمی در این حوزه ایفا کرد. او نه‌تنها به‌عنوان نسخه‌پژوهی جدی شناخته می‌شود، بلکه آثارش به‌عنوان نمونه‌هایی الگووار از نحوه‌ مواجهه با متون کهن موسیقی همچنان مرجع شمرده می‌شوند.

تقی بینش را باید از پیشگامان نسخه‌شناسی علمی در موسیقی ایران دانست؛ پژوهشگری که با روشی سنجیده و با نگاهی فراتر از صرف تصحیح، به لایه‌های پنهان سنت نظری موسیقی پرداخت و افق‌های تازه‌ای در این عرصه گشود.