هنر زنگارگرفته «آینهکاری» در قزوین
- شناسه خبر: 58958
- تاریخ و زمان ارسال: 28 اردیبهشت 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
استاد آینهکار قزوینی: بیشتر اماکن و بقاع متبرکه قزوین به مرمت سطوح آینهای نیاز دارند
آرش صالحی ـ با وجود غلبه صنعت مدرن و نفوذ فضای مجازی، هنوز هم هنرمندان سنتی بزرگی در استان قزوین وجود دارند که چراغ صنایع دستی و هنرهای سنتی را در این کهن دیار روشن نگاه داشتهاند. هنرمندانی که اگر چه کمتر شناخته شدهاند، اما در استادی، مهارت و حتی خلاقیت از بزرگترین هنرمندان این کشور چیزی کم ندارند و حتی در سطوحی از آنها فراتر رفتهاند. یکی از این هنرمندان «رضا گلدوز» استاد باسابقه هنر آینهکاری در قزوین است. این هنرمند که سال ۱۳۲۹ خورشیدی در محله مولوی قزوین و در جوار امامزاده سلطان سیدمحمد متولد شده، تنها استاد آینهکاری سنتی استان است. او قریب به 35 است که در اماکن متبرکه مانند امامزادهها، آرامگاهها، بقاع، مساجد، حسینیهها و تکایا و حتی منازل شخصی و هتلها به کار تزیینات آینهکاری سطوح کنگرهای مشغول است و جعبه دستمال کاغذی آینهکاریشده توسط او یکی از آثار ماندگار هنر آیینهکاری کشور محسوب میشود که میتواند نماد زیبایی و ظرافت هنر آینهکاری این دیار باشد.
* قدری درباره تاریخچه آینهکاری قزوین توضیح دهید.
من همیشه گفتهام: «آن موقع که بسیاری از شهرهای ایران وجود نداشتند، قزوین آینهکار ماهر داشت.» آینهکاری سنتی قزوین که امروز میبینید از دوران صفویه و مشخصا از زمان شاه طهماسب یکم صفوی شروع شده است. هنگامی که شاه طهماسب تصمیم میگیرد، کاخ چهلستون یا همان عمارت عالیقاپو را بنا نهد، استادان آینهکار قزوینی را برای تزیین برخی نقاط کاخ به کار میگمارد. وقتی پایتخت سلسله صفوی از قزوین به اصفهان تغییر مییابد، بیشتر هنرمندان متبحر توسط پادشاهان صفوی به ویژه شاه عباس اول برای کاخسازی و کاخآرایی به اصفهان کوچانده میشوند که از جمله آنها آینهکاران زبردست قزوینی بودهاند.
* آینهکاری سنتی را چه طور یاد گرفتید؟
در زمینه هنر آینهکاری من مکتب ندیده هستم، یعنی نزد هیچ استادی نرفته و هیچ دوره آموزشی ویژهای را طی نکردهام. از همان اوان کودکی در هیئتهای مذهبی فعال بودم و به کارهای تزیینی علاقه داشتم. از آنجایی که پسر عمه بنده شیشهبر بود، برش شیشه با الماس را به من یاد داد. به خاطر علاقهای که به هنرهای زینتی به کار رفته در مساجد داشتم، به سمت هنر آینهکاری رفتم و به مرور به این کار مسلط شدم.
در کدام یک از اماکن مذهبی قزوین آینهکاری کردهاید؟
نخستین اثر آینهکاری من در امامزاده اسماعیل (ع) در منطقه باراجین و بعدی در مسجد پیغمبریه (آرامگاه چهارانبیا) اجرا شد. سقف محل کفشگذاری و ایوان ورودی مسجد محمدزاده در خیابان سعدی و مسجد روستای پلان (از دهات رودسر) را کار کردهام. امامزادههای اباذر، اسماعیل، علی، حسین، حلیمه خاتون، زبیده خاتون، سلطان سیدمحمد را آینهکاری کردهام که البته در مورد امامزاده حسین (به قول قزوینیها: شازده حسین) تنها کار مرمت را به عهده داشتم.
* از آینهکاران معاصر قزوین چه کسی را میشناسید؟
تنها استاد برجستهای که در این زمینه میشناختم، استاد «احمد درودگران» بود که اگر چه استاد مسلم آینهکاری سنتی بود، ولی چندان پرکار نبود. احمد درودگران در هنرهای آینهکاری و گچبری سنتی یگانه دوران بود و در نقاشی دیواری دستی پرتوان داشت که متاسفانه 30 یا 35 سال پیش او را از دست دادیم. کاسه زیر گنبد امامزاده سلطان سیدمحمد را او کار کرده که زیباترین کاسهای است که تا امروز دیدهام. برای انجام آن کار «استاد احمد» فقط ۳ ماه با مداد روی آن خط میکشید. درآوردن طرح زیر گنبد، واقعاً سخت بود، چرا که طرح زنجیری داشت و قفل و بند میشد که من در هیچ جا آینهکاری به این کیفیت و ظرافت ندیدهام. متاسفانه چندسال پیش به علت بارش باران و نفوذ آب از روی گنبد (کاسه اول یا روکاسه) به زیرگنبد (کاسه دوم یا زیرکاسه)، نزدیک به ۷۵ درصد کار روی زمین ریخته و خراب شده بود. چند سال پیش به همراه گروهی که دارم، اقدام به احیای آینهکاریهای استاد احمد کردیم و پس از چند ماه کار مداوم توانستیم، اثر هنری استاد را مرمت و بازسازی کنیم تا بزرگترین اثر این هنرمند به راحتی از میان نرود.
* گویا در آینهکاری ابنیه عتبات عالیات نقش برجستهای داشتهاید. لطفاً در این ارتباط توضیح بدهید.
آینهکاری حرم طفلان مسلم در کشور عراق یکی از فعالیتهای مهم بنده در این عرصه بود که اجرای آنها سالها طول میکشید. زمانی که در این حرم کار میکردم، یک ماه در عراق مشغول کار بوده و یک ماه در قزوین استراحت میکردم. این پروژه زیر نظر ستاد عتبات عالیات و اداره اوقاف و امور خیریه استان قزوین انجام میشد.
* وضعیت اقتصاد این هنر در قزوین چگونه است؟
بازار خاصی ندارد. متأسفانه در قزوین آینهکاری سنتی را تعطیل کردهاند، در حالی که بیشتر اماکن متبرکه استان به آینهکاری و مرمت سطوح آینهای احتیاج دارند. من به برخی شاگردان میگویم: درآمد حاصل از این کار چندان بد نیست، ولی اگر میخواهید به امید «گلکاری» (شکلی از آینهکاری) اماکن متبرکه بمانید، اشتباه میکنید. مگر در کارهای هنری مانند هنرهای دستی و تزیینات آینهکاری برخی خانههای مجلل و تالارها که به تازگی رایج شده و درآمد مناسبی هم دارد.
* یک آینهکار سنتی باید چه ویژگیهایی داشته باشد؟
اصل قضیه در این هنر عشق و علاقه به کار است. در این صورت است که هر چه بیشتر کار کنید، بیشتر از کار نیرو میگیرید و لذت میبرید. به عنوان یک استاد آینهکاری هیچ وقت از لحاظ کمی به همکاران ایراد نمیگیرم و مثلاً نمیگویم چرا تعداد کمی آینه کار گذاشتهاید، ولی اگر حتی یک آئینه را اشتباه کار کنند، از آنها میخواهم کار را از نو انجام دهند و در زمینه کیفیت اثر سختگیر هستم. در کنار این مورد، آینهکار باید درک هندسی و قدرت نقشهخوانی بالایی نیز داشته باشد.
* آینهکاری قزوین نسبت به دیگر شهرها امتیازی دارد؟
بله؛ در قزوین با آئینههای با ضخامت یک میلیمتر آینهکاری میکنند که هم ظرافت و زیبایی بیشتری تولید میکند و هم به علت سبکتر بودن، دوام بیشتری دارد و به اصطلاح دیرتر میریزد. متأسفانه آینهکاریهای حرمهای امامان علی (ع)، حسین (ع) و موسی کاظم (ع) و همچنین حرم حضرت ابوالفضل (ع) را با آئینههای با ضخامت ۲ میلیمتر کار کردهاند که کار تا حدی سردستی از آب درآمده و دور از شأن و قداست این بقاع متبرکه است.
* از چه وسایلی در آینهکاری استفاده میکنید؟
الماس شیشهبری، متر و ابزارآلات هندسی مانند خطکش، گونیا، نقاله و پرگار از جمله ابزار ویژه هنر آینهکاری سنتی است. ولی مهمترین بخش کار، ساختن شابلونهایی از نقوشی است که قرار است در زمینه کار اجرا کنیم و با بریدن هندسی و از روی نقشه برخی اشکال روی جام و طبق اندازههای دقیق به این شابلونها دست پیدا میکنیم. با استفاده از هر کدام چندین تکه آئینه (بسته به نوع کار) را بریده و با استفاده از چسب چوب بر روی بستر گچی کار میگذاریم.
* چرا از سرعت و دقت برش فناوریهای مدرن بهره نمیگیرید؟
به شخصه اعتقاد دارم وقتی مشغول کار برای اماکن متبرکه هستیم، مجبور به رعایت حریم قدسی آنها بوده و ممکن است این نوع برشها از قداست کار بکاهد. ضمن اینکه کار ما یک هنر و صنعت دستی است و در صورت استفاده از دستگاه، سنتی بودن هنر آینهکاری تا حد زیادی زیر سوال میرود.
