«هنر» درمانی برای آلام بشر در طول تاریخ

نفیسه کلهر

مقدمه:

هنر از گذشته تاکنون یکی از راه‌های التیام دردهای عمیق بشر محسوب می‌شده و این کاربرد را می‌شود به قدمت تاریخ دید.

خط خطی‌های روی کاغذ و شکل‌هایی که از پس نقاشی‌های بی‌هدف به وجود می‌آید یا نقشی که روی گل و خمیر می‌آفرینیم، هر کدام معنایی دارند که در پس ذهن و اندیشه و خاطرات ما وجود دارد، اما ممکن است به آن آگاه نباشیم یا دسترسی نداشته باشیم.

هنر چه آن زمان که توسط انسان‌های بدوی در تاریکی و تنهایی روی دیوار غارها اجرا می‌شده و چه حالا که در گالری‌های بزرگ با تماشاگران و بازدیدکنندگان بسیار به نمایش در می‌آید، همواره می‌تواند امکانی فراهم کند تا راهی به اعماق ذهن و قلب باز شود و انرژی‌های نهفته متاثر از احساسات دیده نشده، رها شود و آرامش بازگردد.

هنر، عنصر جدا نشدنی در طول تاریخ و پیش از تاریخ است که در بحبوحه جنگ، آشوب و انقلاب و یا در آرامش صلح و دوستی، در پیروزی و شکست و در دیر و کلیسا و میان ادیان آسمانی و عبادتگاه‌های آیین‌های دیگر، هیچ کجا از بشر دور نبوده و همواره خلق اثر هنری ادامه داشته است.

اگر چه از زمان زیگموند فروید (روانشناس آلمانی) هنر درمانی به عنوان راهی برای درمان مشکلات روح و روان شناخته شده است، اما پیشینه هنر به عنوان یک درمان در اعصار مختلف وجود داشته است و این را می‌توان از بعضی آثار موجود در موزه‌ها نیز دریافت.

«شیرین مهرانفر» یک هنرمند قزوینی است که دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته نقاشی از دانشگاه هنر و معماری تهران مرکز و مشاوره توانبخشی از دانشگاه پیام نور قزوین است. سابقه تدریس او از سال 79 در دانشگاه‌های بقیه‌ا…، فرهنگیان، آزاد اسلامی، غیرانتفاعی میرعماد قزوین و غیرانتفاعی مولانای آبیک بوده و اکنون معلم رسمی و دبیر دبیرخانه راهبری کشوری هنرهای سنتی در آموزش و پرورش است. او در کنار تدریس، سعی می‌کند به کمک هنر، افرادی را که از خشم و غم و اضطراب و افسردگی رنج می‌برند، یاری دهد. در گفت‌وگوی ولایت قزوین با این هنرمند قصد داریم با مقوله «هنردرمانی» آشنا شویم.

ولایت؛ با توجه به اینکه شما مربی هنر بودید، چه طور به هنردرمانی علاقمند شدید؟

آموزش رشته هنرهای تجسمی برای  افرادی در مقاطع سنی ۱۷ تا ۲۴ سال که گروه سنی مهمی را در جامعه در برمی‌گیرد، تجربه‌های ارزشمندی در اختیار من گذاشت که البته چالش‌ها و مشکلات خاص خود را نیز داشت.

هنرجویان و دانشجویان اغلب از دغدغه‌ها و مسایل و افکار و احساسات خود با من صحبت می‌کردند و من برای راهنمایی و کمک به آن‌ها به اطلاعاتی فراتر از هنر نیاز داشتم و به این فکر می‌کردم که ای کاش می‌توانستم اطلاعات روانشناسی کسب کنم، در جست‌وجوهایی که داشتم با واژه‌ی «هنردرمانی» آشنا شدم و نظرم را جلب کرد.

اما از آنجایی که این عنوان بینارشته‌ای بوده و یک رشته مستقل دانشگاهی نیست، منابع برای مطالعه بسیار محدود و بیشتر گزارش مطالعاتی روانشناسان بود، تا اینکه یک مورد بالینی مفهوم این رشته را برای من آشکار و راه جدیدی در زندگی کاری من باز کرد.

به عنوان نمونه، یکی از همکارانم مادر خود را از دست داده و دوران سوگواری‌اش طولانی شده بود، ایشان به آموزش نقاشی به صورت خصوصی تمایل نشان داد و کلاس‌ها شروع شد. از همان جلسه اول معجزه هنر نمایان گشت و ایشان رضایتی فراتر از حد انتظار ابراز کرد و حال او روز به روز بهتر می‌شد، اما یک چیز عجیب در این اتفاق بود که محاسبات ذهن من قادر به حل آن نبود، چون من کار ویژه‌ای برای او انجام نمی‌دادم و آموزش مطابق همان روندی بود که در سالیان تدریس پیش می‌بردم. متوجه شدم که این رضایت دگرگونی و ارتقای حالت‌های خلق و روان که برای همکارم پیش آمده، ناشی از درمانگری هنر بوده است، آنگاه هنردرمانی به مفهوم واقعی جلوی چشمان من تجسم یافت.

از آن پس به صورت جدی‌تر به مطالعه پرداختم و مجددا به تحصیل در رشته‌ی مشاوره توانبخشی مشغول شدم و در کنار آن در کارگاه‌های روانشناسی و هنردرمانی و کارورزی متعددی شرکت کردم و تجربه‌های خود را به صورت عملی بر روی مواردی از جمله افراد با سن، جنس و اختلالات متفاوت کار کردم.

در مسیر هنر درمانی چه چیزهایی برای ادامه دادن امیدوارتان کرد؟

با توجه به علاقه‌ای که داشتم موضوع پایان‌نامه خودم را هم در حوزه هنردرمانی بر روی کودکان ناشنوا انتخاب کردم و از آن زمان به بعد، در هر مکان و هر موقعیت، به نوعی یک تکنیک از تمرین‌های هنردرمانی با اطرافیان تجربه می‌کردم.

در کلاس درس با هنرجویان، در سفر با همسفران در باشگاه ورزشی با همکلاسی‌ها، در خانواده، مهمانی، اداره، در دفتر هنرستان با همکاران در مراکز فرهنگی مسجد برای سالمندان و مراکز خیریه خصوصی کودکان خاص، در هر نمونه اجرایی یک تجربه، یک حس جدید و یک درس برای من وجود داشت و موجب اشتیاق من به ادامه بود.

خیلی زود فهمیدم همه افراد از ارتباط با رنگ لذت می‌بردند و از آن‌ها بازخورد مثبت می‌گرفتم. معتبرترین منابع در حوزه شناخت و ادراک و علوم شناختی را تهیه کردم و در دوره‌های معتبرترین مرکز هنردرمانی ایران یعنی، مرکز آبانا دانشگاه شهید بهشتی تحت نظارت دکتر علی‌زاده محمدی و سرکار خانم الهه رحیمیان و همین‌طور دکتر مارکوس موسس سازمان جهانی هنرهای بیانگر،  بسیار آموختم و همزمان در حوزه هنردرمانی به صورت مجازی و حضوری تدریس داشتم و دوره‌های ضمن خدمت برای دبیران هنر، روانشناسی و دوره‌های مربیگری برای مربیان آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای را نیز برگزار کردم.

چه ابزارهایی در کلاس‌های هنردرمانی به کار می‌گیرید؟

از کلیه ابزارهای هنری که به صورت تخصصی استفاده می‌شود، اعم مداد و خودکار و رنگ‌های مختلف مدادرنگی، پاستل، گواش، اکریلیک، آبرنگ، خمیر مجسمه و گل و نخ و پارچه و دکمه و مهره و روبان و کاغذ و مقوا و چوب و فلز و بسیاری ابزار دیگر در کار استفاده می‌شود.

تاریخ هنر به چه زمانی برمی‌گردد؟ و اساسا چرا بشر به دنبال هنر رفته است؟

تاریخ هنر از زمان غارنشینی آغاز می‌شود و تاریخ تمدن و تاریخ زندگی بشر از روی نگاره‌های ثبت شده بر دیواره غارها و تفحص و مطالعه‌ی حاصل از رمزگشایی نگاره‌ها حاصل شده است، در آغاز بشر به نیت هنرآفرینی، دست به خلق تصاویر نزده و هنر در زندگی او به لحاظ آیینی، ستایش و استفاده روزمره در زندگی وی جا باز کرده است.

بشر از همان ابتدا دریافت که قدرت‌هایی در دنیا بسیار فراتر از قدرت او وجود دارد، از این‌رو با استفاده از نیروی شهود که درون هر انسانی موجود است، برای مواجهه یا دفاع از خود و دیگران دست به آفرینش زد.

کاربرد هنر در تاریخ صرفا زیبایی‌شناسی بوده یا کاربرد دیگری نیز داشته؟

در رمزگشایی نگاره‌های به جامانده در غارهای باستانی، تصاویری نقش شده است که نشان از نوع زندگی آن زمان دارد، مثلا صحنه شکار حیوانات بزرگ جثه که تیری به شکم حیوان اصابت کرده و منبع سیر کردن شکم عده زیادی است، روایت این تصویر می‌تواند تمرکز و نوعی درخواست یا دعا کردن قبل یا بعد از شکار صورت گرفته است.

هنر به جز زیبایی‌شناسی چه خاصیت دیگری دارد؟

کل زندگی ما به وجود هنر آغشته است از فضای زندگی، وسایل زندگی، لباس، ظروف  و همه چیز و همه چیز! زیبایی‌شناسی رکن مهمی در زندگی انسان به شمار می‌رود؛ چرا که برانگیزاننده احساسات مثبت و خلاقیت و رشد و منبع تفکر در مسیر پیشرفت است و در تمام وجوه زندگی بشر، از زندگی شخصی در اتاق و استراحتگاه تا گرافیک محیطی در شهرها اعم از طراحی برای فرم و رنگ می‌شود هنر را به کار برد.

طراحی فرم در فضا به قدری اهمیت دارد که ریشه و اصل شکل‌گیری سبک‌های معماری شده و رنگ نیز به نوبه خود ریشه شکل‌گیری کل هنرهای تجسمی است که خود پاسخی است به نیاز انسان به دیدن زیبایی.

زیبایی‌شناسی از درون وجود انسان نشأت می‌گیرد و با زندگی بشر عجین شده است، چرا که جست‌وجوی زیبایی که منشا آن خداوند است، در نهاد انسان سرشته شده و همواره به سوی اصل زیبایی یعنی خداوند طی طریق می‌کند.

هنر چطور می‌تواند روی ذهن و روان انسان تاثیر داشته باشد؟

هنر ذاتا خاصیت آرام‌بخشی به روان دارد، هنرهای دیداری و شنیداری، تنش‌ها و استرس‌ها و خشم را از انسان می‌زداید و به طور کلی تصفیه‌کننده روان است و موجب کاهش احساس درد و افزایش آرامش می‌شود.

هنر در روابط بین فردی چه نقشی داشته؟

فعالیت‌های هنری کمک می‌کند انسان در لحظه اکنون باشد و ذهن از چسبیدن به افکار منفی و نشخوار فکری دست بردارد، این مساله در جهان‌بینی، برنامه‌ریزی، قضاوت و بهبود روابط بین فردی انسان‌ موثر است و این لزوم جاری بودن هنر در زندگیست.

تفاوت هنر و هنر درمانی چیست؟

از آنجایی که یکی از ویژگی‌های مهم هنر، تخلیه احساسات و بیان غیرکلامی آن است، از این‌رو برخی روانشناسان از این ویژگی به عنوان روش درمانی در اختلالات روانی و ابزاری کارآمد برای برون‌فکنی احساسات مراجعین استفاده کردند.

هنر درمانی در زندگی امروزه به یکی از رویکردهای موثر در روان درمانی تبدیل شده است و از هنر به عنوان ابزاری مهم در جهت بیان غیرکلامی انسان در هر سن و سال و هر موقعیت استفاده می‌شود.

تفاوت هنر و هنر درمانی در این است که در هنر، خلق اثر و کاربردی کردن آن با نگاه زیباشناسانه صورت می‌گیرد، اما در هنردرمانی فرآیند اجرای خلق اثر اهمیت دارد، نه خود اثر تولید شده؛ به عبارتی می‌توان گفت، خلق هنر به مقصد میل می‌کند و هنردرمانی بر مسیر تمرکز دارد.

گفتید هنر به طور کلی در سه شاخه دسته‌بندی می‌شود: دیداری، شنیداری و نمایشی، آیا هر سه شاخه جنبه درمانی دارند؟

بله، از هر سه شاخه هنرهای دیداری، شنیداری و نمایشی، می‌توان بر جنبه‌های درمانی آن از جمله ارتقای خودآگاهی، کاهش آلام و تنش‌ها، مراقبت و بهبود سلامت روان استفاده کرد. هر یک از شاخه‌ها به نوعی کمک به برون‌فکنی احساسات نهفته و سرکوب شده، سانسورها و دردهای روانی کهنه دارند.

آیا هنردرمانی فقط برای قشر خاصی است؟

مخاطبان هنر بسته به نوع و موضوع مورد بیان آن قشر خاصی هستند، اما هنردرمانی برای همه افراد جامعه اعم از بیمار و سالم، کودک و نوجوان، میانسال و سالمند و همین‌طور افراد با ویژگی‌ها، جنسیت و ملیت متفاوت کاربرد یکسان دارد.

با تشکر از حضور شما در این مصاحبه لطفا اگر صحبت پایانی‌‌ای دارید بفرمایید.

به طور خلاصه می‌توان گفت هنر قابلیت آن را دارد تا هر آنچه روح و روان انسان را می‌آزارد، تسکین دهد و می‌تواند بر ارتقای مولفه‌های مهم برای روان انسان از جمله تمرکز، لذت، معنویت، اعتقادات، تزکیه نفس، پالایش روان و والایش روح تاثیرگذار باشد.