معرفی کتاب/تولد اهریمن/ عبدالباری عطوان

حیدر ولی‌زاده

در میان انبوه کتاب‌هایی که درباره پدیده شوم داعش نوشته شده است، «تولد اهریمن: عوامل پیدایش دولت اسلامی عراق و شام» جایگاهی ویژه دارد. این کتاب صرفا یک گزارش خبری یا تحلیل سطحی نیست؛ بلکه یک کالبدشکافی عمیق و بی‌پرده از روند شکل‌گیری، تکامل و آینده گروهی است که جهان را در قرن بیست و یکم به وحشت انداخت. عبدالباری عطوان، نویسنده برجسته فلسطینی، در این اثر با تکیه بر دهه‌ها تجربه میدانی و دسترسی مستقیم به منابع درون گروه‌های جهادی، نقشه راهی دقیق برای درک «اهریمنی» ارائه می‌دهد که از دل بحران‌های سیاسی، شکست‌های اطلاعاتی و مداخلات نظامی نادرست زاده شد.

درباره نویسنده: مردی از دل اردوگاه تا مصاحبه با بن‌لادن

عبدالباری عطوان یکی از تأثیرگذارترین و جنجالی‌ترین چهره‌های روزنامه‌نگاری جهان عرب است. او در سال ۱۹۵۰ در اردوگاه آوارگان فلسطینی «دیرالبلح» در نوار غزه به دنیا آمد. از همان ابتدا، زندگی در شرایط سخت آوارگی، نگاه او را به سیاست و قدرت شکل داد. عطوان پس از تکمیل تحصیلات خود در قاهره و لندن، به یکی از برجسته‌ترین تحلیلگران مسائل خاورمیانه تبدیل شد. او ۲۵ سال سردبیر روزنامه معتبر «القدس العربی» بود و اکنون مدیر سایت خبری «رای الیوم» محسوب می‌شود.

اما نقطه عطف حرفه‌ای عطوان، ارتباط نزدیک او با رهبران گروه‌های جهادی است. او یکی از معدود روزنامه‌نگارانی است که موفق شد دو بار با اسامه بن لادن در اواخر دهه ۱۹۹۰ در افغانستان مصاحبه کند. همین تجربه دست اول، به او بینشی منحصر به فرد درباره ساختار فکری و عملیاتی القاعده و بعدها داعش بخشید. عطوان در نوشته‌های خود همواره سعی کرده میان تحلیل عینی و نقد صریح تعادل برقرار کند؛ او نه به عنوان یک هوادار گروه‌های تندرو (چرا که همواره خشونت آن‌ها را محکوم کرده) و نه به عنوان یک مروج دیدگاه غربی، بلکه به عنوان یک روزنامه‌نگار مستقل و ریشه‌دار در جهان عرب می‌نویسد. این موقعیت دوگانه، کتاب «تولد اهریمن» را به اثری استثنایی تبدیل کرده است.

ساختار و رویکرد کتاب

کتاب «تولد اهریمن» ترجمه فارسی اثری است که در زبان عربی با عنوان «الدوله الإسلامیه: الجذور، التوحش، المستقبل» (دولت اسلامی: ریشه‌ها، وحشی‌گری، آینده) و در زبان انگلیسی با عنوان (« Islamic State: The Digital Caliphate» خلافت دیجیتال) منتشر شده است. مترجم ایرانی، فاروق نجم‌الدین، عنوان «تولد اهریمن: عوامل پیدایش دولت اسلامی عراق و شام» را برای نسخه فارسی برگزیده است؛ عنوانی که به خوبی به ماهیت کتاب اشاره دارد.

این کتاب در سه بخش اصلی تنظیم شده و دارای زیرمجموعه‌هایی است که نام آن‌ها از عنوان عربی کتاب گرفته شده است:

1ـ الجذور (ریشه‌ها): تبارشناسی فکری، تاریخی و سیاسی داعش را مورد بررسی قرار می‌دهد.

2ـ التوحش (وحشی‌گری): تحلیل استراتژیک خشونت افراطی و رسانه‌ای را در دستور کار قرار می‌دهد.

3ـ المستقبل (آینده): پیش‌بینی سرنوشت داعش و آینده تروریسم را انجام می‌دهد.

عطوان در این کتاب فراتر از کلیشه‌های رایج رسانه‌ای حرکت می‌کند. او معتقد است که نمی‌توان داعش را صرفا گروهی از «تروریست‌های دیوانه» یا «مذهبیون افراطی» دانست. به باور او، داعش پدیده‌ای چندلایهاست که ریشه در سه حوزه دارد: (۱) ایدئولوژی سلفی ـ جهادی که قدمتی بیش از یک قرن دارد، (۲) نارضایتی عمیق سیاسی و اقتصادی در جهان عرب، و (۳) مداخلات نظامی نادرست قدرت‌های بزرگ به رهبری آمریکا.

خلاصه‌ای از بخش های مختلف کتاب

بخش اول: ریشه‌ها (الجذور)

عطوان در نخستین گام نشان می‌دهد که داعش از دل القاعده بیرون آمد اما راه خود را رفت. او به دقت تفاوت‌های این دو گروه را توضیح می‌دهد: القاعده یک شبکه مخفی تروریستی باقی ماند، اما داعش به دنبال تشکیل دولت در سرزمین‌های مشخص بود. نویسنده با استناد به اسناد و خاطرات خود از مصاحبه با بن‌لادن، نشان می‌دهد که ایده «خلافت» همیشه در ذهن رهبران جهادی وجود داشته، اما تا پیش از داعش، بستر اجرایی آن فراهم نبود.

عطوان همچنین ریشه‌های فکری داعش را تا ابن تیمیه و جنبش‌های بنیادگرای سده‌های میانی اسلام دنبال می‌کند، اما تأکید دارد که این ایده‌ها در قرن بیستم توسط افرادی مانند سید قطب و عبدالله عزام بازتفسیر و برای مبارزه مسلحانه مدرن آماده شدند.

بخش دوم: نقش آمریکا و اشغال عراق (نقطه عطف تولد اهریمن)

مهم‌ترین و جنجالی‌ترین بخش کتاب به نقش مستقیم آمریکا در پیدایش داعش اختصاص دارد. عطوان با صراحت تمام بیان می‌کند که اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ به رهبری آمریکا، نقطه عطف و اتاق عمل اصلی تولد داعش بود. او این استدلال را با چندین شواهد تاریخی مستند می‌کند:

1ـ انحلال ارتش عراق: یکی از نخستین و فاجعه‌بارترین تصمیم‌های پل برمر، حاکم موقت آمریکا در عراق، انحلال کامل ارتش بعث بود. این تصمیم باعث شد حدود ۴۰۰ هزار افسر و سرباز ماهر و آموزش‌دیده عراقی یک‌شبه بیکار و سرخورده شوند. هزاران نفر از این افسران که اکثرا سنی‌مذهب بودند، به گروه‌های شورشی پیوستند و ستون فقرات نظامی داعش را تشکیل دادند. عطوان با نقل از منابع میدانی خود می‌گوید که «بدون افسران سابق ارتش بعث، داعش هرگز نمی‌توانست در کمتر از یک دهه نیمی از عراق و سوریه را تصرف کند.»

2ـ زندان‌های آمریکا به عنوان دانشگاه جهادی: عطوان به تفصیل نشان می‌دهد که چگونه زندان‌های تحت کنترل آمریکا در عراق (مخصوصا اردوگاه بوکا) به «کارگاه‌های تربیت» فرماندهان آینده داعش تبدیل شد. در این زندان‌ها، زندانیان عادی و جهادی‌های کم‌تجربه در کنار افسران سابق بعثی قرار می‌گرفتند و در فضایی بدون نظارت مؤثر، ایده‌های خود را تبادل می‌کردند. ابوبکر بغدادی، خود یکی از فارغ‌التحصیلان همین زندان‌ها بود.

3ـ خلأ قدرت و سیاست‌های فرقه‌ای: عطوان ادعا دارد که برکناری کامل سنی‌ها از ساختار قدرت در عراق جدید و روی کار آمدن دولت‌هایی مانند نوری مالکی باعث شد نارضایتی عمیق اهل سنت عراق به اوج برسد. داعش از این خلأ استفاده کرد و خود را مدافع سنی‌های بی‌دفاع و دورمانده از قدرت معرفی کرد.

بخش سوم: استراتژی توحش (وحشی‌گری حساب‌شده)

عطوان در بخش «التوحش» به یکی از پرسش‌های اساسی پاسخ می‌دهد: چرا داعش اینقدر وحشیانه رفتار می‌کرد؟

او توضیح می‌دهد که خشونت افراطی (سربریدن، به آتش کشیدن، غرق کردن در قفس و…) صرفا ناشی از جنون یا تعصب مذهبی نبود، بلکه یک استراتژی نظامی و روانی حساب‌شده بود. این وحشی‌گری سه هدف اصلی داشت:

ـ ارعاب دشمن: نشان دادن بی‌رحمانه‌ترین تصاویر ممکن، روحیه ارتش‌های عراق و سوریه را تضعیف می‌کرد.

ـ جذب نیروهای تندرو: در سراسر جهان، افرادی به دنبال خشن‌ترین شکل جهاد بودند. نمایش فیلم‌های اعدام، دقیقاً این قشر را هدف قرار می‌داد.

ـ مشروعیت‌بخشی تاریخی: داعش خود را احیاگر سنت «جهاد ابتدایی» معرفی می‌کرد که در آن، رفتار با کافران و مرتدان با نهایت خشونت صورت می‌گرفت.

بخش چهارم: خلافت دیجیتال (نوآوری رسانه‌ای داعش)

یکی از نقاط قوت کتاب، تحلیل عطوان از تسلط داعش بر فضای مجازی است. او اصطلاح «خلافت دیجیتال» را برای توصیف این پدیده به کار می‌برد. داعش اولین گروه تروریستی بود که از شبکه‌های اجتماعی (توئیتر، تلگرام)، وب تاریک، بازی‌های رایانه‌ای و فیلم‌های مستند حرفه‌ای برای جذب نیرو و انتشار پیام خود استفاده کرد. عطوان نشان می‌دهد که داعش واحدهای روابط عمومی داشت که با استانداردهای هالیوودی فیلم می‌ساختند و محتوای خود را به ده‌ها زبان زنده دنیا ترجمه می‌کردند. به باور او، «بدون این نوآوری دیجیتال، بعید بود دولت داعش هرگز به وجود بیاید، چه رسد به اینکه بتواند گسترش یابد».

بخش پنجم: آینده (المستقبل)

با وجود اینکه کتاب در اوج قدرت داعش (سال ۲۰۱۵) نوشته شده، عطوان با هوشمندی پیش‌بینی می‌کند که این گروه اگرچه از نظر سرزمینی شکست خواهد خورد، اما ایدئولوژی آن در فضای دیجیتال و ذهن پیروانش به زندگی ادامه خواهد داد. او هشدار می‌دهد که نبرد با داعش صرفا نظامی نخواهد بود و تا زمانی که عوامل ریشه‌ای (بی‌عدالتی، فقر، سرکوب سیاسی و البته مداخلات خارجی) از بین نروند، گروه‌های مشابهی در کشورهایی همانند عراق و سوریه با پیش‌زمینه‌های تاریخی و فرقه‌ای متولد خواهند شد. این پیش‌بینی با ظهور دوباره گروه‌های خراسان، بوکو حرام و جبهه النصره در سال‌های بعد کاملا درست از آب درآمد.

سبک نگارش و ارزش کتاب

سبک عطوان در این کتاب ترکیبی از روزنامه‌نگاری تحقیقی، تحلیل تاریخی و نقد سیاسی صریح است. او از ارجاع به دشمنان ایدئولوژیک خود (آمریکا، رژیم صهیونیستی و دولت‌های عربی) هراسی ندارد و بدون پرده‌پوشی، نقش آن‌ها را در به وجود آمدن این فاجعه تحلیل می‌کند. با این حال، او هرگز به عذرخواهی برای خشونت داعش نمی‌پردازد و صراحتا آن‌ها را «وحشی‌های قرون وسطایی» می‌خواند.

جمع‌بندی نهایی

کتاب «تولد اهریمن» صرفا یک کتاب تاریخی یا سیاسی نیست؛ بلکه یک سند هشداردهنده و کالبدشکافی از فاجعه‌ای است که هنوز هم کم و بیش ادامه دارد. عطوان با تکیه بر تجربیات منحصر به فرد خود، به یکی از پرسش‌های اساسی قرن بیست و یکم پاسخ می‌دهد: چگونه در عصر اینترنت و روشنگری، شاهد تولد دوباره «اهریمنی» به نام خلافت قرون وسطایی هستیم؟

اگر به دنبال درکی عمیق، مستند و بی‌پرده از ریشه‌های داعش، نقش آمریکا در اشغال عراق، استراتژی وحشت و آینده تروریسم هستید، این کتاب یکی از بهترین و تاثیرگذارترین منابع موجود است. خواندن آن برای هر پژوهشگر، دانشجو یا علاقه‌مندی به مسائل خاورمیانه و تروریسم مدرن، یک ضرورت محسوب می‌شود با مطالعه این کتاب تصویر روشنی از جریان‌های سلفی و جهادی در خاورمیانه پیش روی شما قرار داده می شود.

بریده‌ای از کتاب: آمریکا در عراق به دنبال نفت بود نه دموکراسی!

عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی از عراق در دسامبر ۲۰۱۱ در شرایطی به اتمام رسید که زمینه لازم برای حاکمیت نهادینه و دموکراسی فراهم نشده بود. آمریکایی‌ها در حقیقت هیچ کمکی در جهت سوق دادن کشور به سوی دموکراسی واقعی نکرده‌اند. سیاستمداران تازه‌کار و تازه به دوران رسیده، برای اداره دموکراسی جامعه آموزش ندیده بودند.

ارزش‌های دموکراسی به عمق جامعه نفوذ نکرده بود و تنها در شکل‌های سطحی آن مطرح می‌شد. برای آمریکایی‌ها اهمیتی نداشت که پارلمان با مشارکت واقعی نمایندگان تمام اقوام و فرقه‌ها و طیف‌های سیاسی جامعه شکل بگیرد تا در سایه آن موضوعاتی همچون همزیستی مسالمت‌آمیز، عدالت در حقوق و تکلیف، شفافیت در حساب‌رسی و نظارت و در یک کلام حاکمیت قانون عینیت پیدا کند. آنچه برای آمریکایی‌ها اهمیت داشت این بود که منافع آنها و منافع شرکت‌های نفتی در عراق تامین شود.