محیط زیست، قربانی بی‌گناه جنگ

نفیسه کلهر

در شرایط فعلی که کشور درگیر جنگ است و آمار کشته‌شدگان، ویرانی‌ها و عملیات‌ها مدام از دو سو منتشر می‌شود و تمام اخبار شبکه‌های خبری را به خود اختصاص می‌دهد، اما نگرانی برای محیط زیست و حیات‌وحش که در این سرزمین زندگی می‌کنند و ناخواسته درگیر جنگ شده‌اند، انگار اهمیتی ندارد.

حتی در حد یک خبر کوتاه نیز به این مساله پرداخته نمی‌شود و از آنجایی که دغدغه سیاستمداران نیست،  عموم نیز اهمیت این مساله را فراموش کرده‌اند.

در این رابطه روزنامه ولایت در گفت‌وگو با «ناصر کاکاوند» وکیل و فعال محیط زیست به بررسی حقوق حیوانات و محیط زیست از دید قوانین پرداخته و اهمیت این مساله را بررسی کرده که در ادامه می‌خوانید.

آیا در حقوق بین‌الملل قوانینی برای حفاظت از محیط زیست در دوران جنگ وجود دارد؟ قوانین بازدارنده‌ای که مانع از حملات جنگی و تخریب محیط زیست باشند؟

منشور سازمان ملل از سال ۱۹۴۵ توسل به زور را ممنوع کرد. اما در مواردی که جنگ روی می‌دهد این وضعیت جنگی به موجب کنوانسیون‌های ۱۹۴۹ ژنو تابع قواعدی است. یعنی کشورهای درگیر در یک جنگ، باید قواعد کنوانسیون‌های چهارگانه را رعایت کنند. اما متاسفانه در کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو به مراقبت از محیط زیست توجه نشده است.

تا آن که در  ۱۹۷۷ یک پروتکل الحاقی (پروتکل یکم) درباره حمایت از قربانیان جنگ در ماده ۳۵ و ۵۵ مطرح شد که در این پروتکل استفاده از سلاح و روش‌های جنگی مخرب محیط زیست ممنوع اعلام شد. در این پروتکل تصریح شده است که هرگونه عملیات جنگی که منجر به آسیب بلندمدت و گسترده به طبیعت شود ممنوع است.

علاوه بر این در اعلامیه استکهلم به مسأله جنگ توجه شد و در ماده ۲۶ از دولت‌ها خواسته شده تا سلاح اتمی و دیگر سلاح‌های کشتارجمعی را نابود کنند زیرا این سلاح‌ها نابودگر انسان و محیط‌زیست هستند.

اما در واقع کنوانسیون ۱۹۷۷ حفاظت از محیط زیست در جنگ، مهم‌ترین معاهده درباره این موضوع است که هر گونه روشی در جنگ که موجب تغییر شدید چهره طبیعت و آلودگی و تخریب محیط زیست شود، بر اساس این معاهده ممنوع است.

2ـ در قوانین ملی چطور؟ حفاظت از محیط زیست در بحران‌هایی مانند جنگ‌ها و درگیری‌های داخلی دیده شده است؟

در خصوص جنگ صراحتا چیزی در قوانین ملی نداریم اما در پاسخ این سوال شما می‌توانم به قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست اشاره کنم، در این قانون چنین آمده:

حفاظت، بهبود، بهسازی محیط زیست و پیشگیری و ممانعت از هر نوع آلودگی و هر اقدام مخربی که موجب برهم خوردن تعادل و‌ تناسب محیط زیست می‌شود، همچنین کلیه امور مربوط به جانوران وحشی و آبزیان آبهای داخلی از وظائف سازمان حفاظت محیط زیست است.

3ـ به نظر شما لزوم وجود چنین قوانینی چیست؟ و چرا باید قانونگذار محیط زیست را در زمان وقوع بحران‌های انسانی مدنظر قرار دهد؟

طبیعت میراث مشترک بشریت است و همه نسل‌ها حق بهره‌کشی از آن را دارند. به موجب اصل پنجاهم قانون اساسی، محیط زیست مختص نسل امروز نیست و باید حق نسل‌های آینده محفوظ باشد.

بنابراین نباید حق نسل‌های آینده از مواهب الهی ضایع گردد. وجود قوانین الزام‌آور می‌تواند ضامن حفظ محیط‌زیست برای نسل‌های فعلی و آینده باشد.

4ـ خلأ قانونی در حمایت از محیط زیست می‌تواند منجر به وقوع چه بحران‌هایی شود؟

قطعا وجود خلأهای قانونی یا نبود ضمانت اجرای لازم قوانین و معاهده‌های بین‌المللی می‌تواند سبب شروع و ادامه جنگ‌ها و منجر به وقوع بحران‌ها شود. بدیهی است در صورت وجود قوانین الزام‌آور با ضمانت اجراهای قوی می‌توان مانع شروع و ادامه بحران‌هایی شد که تبعات و عواقب آن، دامن بشر امروز و نسل‌های بعدی را خواهند گرفت.

5ـ درباره این عواقب ممکن است بیشتر توضیح دهید؟

ببینید مثلا بازسازی تاسیسات و زیرساخت‌ها ولو با صرف هزینه‌ها و مبالغ هنگفت قابل جبران خواهد بود اما نابودی و انقراض گونه‌های جانوری و گیاهی که خصوصا در معرض انقراض هستند با انقراض آنها به هیچ عنوان قابل جبران نیست. همچنین با توجه اینکه محیط زیست قابلیت اثرگذاری در تمامی ابعاد زندگی انسان‌ها دارد، در صورت تخریب یا نابودی آن در صورت امکان احیاء نیاز به صرف هزینه‌های سرسام‌آور و حمایت جوامع محلی برای مدت‌های مدیدی دارد.

6ـ سخن آخر

متاسفانه انسان‌ها به بهانه توسعه، نهایت فشار و سوء‌استفاده از محیط زیست را وارد کرده‌اند؛ به‌ طوری ‌که در بعضی از مناطق با حذف و انقراض گونه‌های جانوری و یا گیاهی و یا ایجاد ابر بحران‌های محیط‌زیستی عملا امکان احیاء آنها مقدور نیست. کره زمین تاب تحمل و توان این همه فشارهای محیط زیستی را ندارد. بروز هرگونه جنگ باعث آلودگی هوا، خاک، منابع آبی، تخریب گسترده پوشش گیاهی نابودی گونه‌های جانوری می‌گردد با توجه به فشار بیش از حد به منابع طبیعی و محیط زیست، کره زمین قابلیت تاب‌آوری را ندارد. حجم بسیار بالای تخریب ساختمان‌ها که در حالت عادی نخاله‌های ساختمانی یکی از بحران‌ها و معضلات جوامع انسانی به خصوص در کشورهای کمتر توسعه یافته است در صورت وقوع جنگ تبدیل به بحران‌های عظیمی می‌گردد. از طرفی دیگر جوامع و انسان‌هایی که درگیر جنگ می‌گردند تمامی تمرکز خویش را برای حفاظت و بقای خویش و اطرافیانشان به کار خواهند گرفت و فرصت و مجالی جهت حفاظت محیط‌زیست پیدا نخواهند کرد چه بسا افراد سودجو از این موقعیت نهایت سوءاستفاده را نموده اقدامات مخرب و آسیب زننده بیشتری انجام دهند.

امید است که هیچ زمان هیچ جنگی صورت نپذیرد و هر چه سریع‌تر مردم شریف ایران به آرامش برسند.