قزوین؛ قطب خاموش صنعت زنبورداری ایران

با وجود اینکه قزوین یکی از قطب‌های اصلی زنبورداری ایران محسوب می‌شود، اما در این استان زنبورداران به دلیل افزایش ۳ برابری قیمت مواد اولیه همچنان به روش‌های سنتی متکی هستند.

آرش صالحی ـ صنعت زنبورداری در جهان در مسیری پرشتاب به سوی مکانیزاسیون و تجهیزات نوین حرکت می‌کند، به‌گونه‌ای که ارزش بازار جهانی ابزارهای این صنعت تا سال ۲۰۳۳ به ۲.۱ میلیارد دلار خواهد رسید. اما در ایران و به ویژه در استان قزوین که رتبه سوم تا چهارم جهان را از نظر تعداد کندو دارد، زنبورداران همچنان با روش‌های سنتی عسل تولید می‌کنند. دلیل این فاصله، افزایش نجومی قیمت مواد اولیه و ناتوانی تولیدکنندگان داخلی در تأمین تجهیزات به‌روز است. این گزارش، وضعیت جهانی، چالش‌های داخلی و ظرفیت‌های مغفول‌ استان قزوین را بررسی می‌کند.

در جهان چه می‌گذرد؟ بازار ۲.۱ میلیارد دلاری تا ۱۰ سال دیگر

آخرین داده‌های منتشرشده توسط سایت تحقیقاتی market research future  نشان می‌دهد که صنعت تجهیزات زنبورداری در جهان نه تنها رکود ندارد، بلکه یکی از صنایع پویا و سودآور محسوب می‌شود.

بر اساس این گزارش، بازار جهانی تجهیزات زنبورداری در سال ۲۰۲۴ معادل ۱.۲ میلیارد دلار ارزش‌گذاری شده و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۳۳ به ۲.۱ میلیارد دلار برسد. این یعنی یک رشد مرکب سالانه ۶.۵ درصدی که در مقایسه با بسیاری از صنایع کشاورزی، رقمی قابل توجه است.

چه عواملی این رشد را رقم می‌زند؟ کارشناسان سه دلیل اصلی را برمی‌شمارند: اول، افزایش آگاهی عمومی از نقش حیاتی زنبورها در امنیت غذایی و گرده‌افشانی. دوم، گسترش زنبورداری تجاری و صنعتی به جای روش‌های سنتی. سوم، تمایل روزافزون مصرف‌کنندگان به عسل طبیعی و ارگانیک.

علاوه بر این، دولت‌ها و سازمان‌های زیست‌محیطی در سراسر جهان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های زنبورداری را افزایش داده‌اند. تجهیزاتی مانند لباس‌های محافظ، کندوهای پیشرفته، دودی‌کننده‌ها، دستگاه‌های استخراج عسل و تغذیه‌کننده‌های خودکار، همگی بخشی از این بازار رو به رشد هستند.

کدام مناطق جهان پیشتازند؟ سهم ۴۵ درصدی آمریکای شمالی

بر اساس گزارش مرکز تحقیقاتی یادشده، بازار تجهیزات زنبورداری از نظر منطقه‌ای تقسیم‌بندی روشنی دارد. آمریکای شمالی با ۴۵ درصد سهم در صدر قرار دارد. رشد این منطقه ناشی از تقاضای بالای مصرف‌کنندگان برای عسل و آگاهی گسترده از اهمیت گرده‌افشان‌ها است.

اروپا با سهم ۳۰ درصد در جایگاه دوم ایستاده؛ جایی که مقررات سختگیرانه زیست‌محیطی اتحادیه اروپا و تعهد به تنوع زیستی، زنبورداری را به یک عمل پایدار تبدیل کرده است. آلمان و بریتانیا پیشروترین کشورهای این منطقه هستند.

آسیا و اقیانوسیه با ۲۰ درصد سهم، به عنوان سریع‌ترین بازار در حال رشد معرفی شده است. چین بزرگترین بازار این منطقه است و استرالیا نیز با شرکت‌های پیشرویی مانند Bee Equipment Australia  در حال جهش است.

خاورمیانه و آفریقا با ۵ درصد سهم در جایگاه آخر قرار دارد، اما پتانسیل بالایی برای رشد دارد. آفریقای جنوبی بزرگترین بازار این منطقه است و کنیا نیز با حمایت از زنبورداری پایدار در حال پیشرفت است. نکته مهم این است که در همه این مناطق، روی آوردن به تجهیزات پیشرفته و خروج از روش‌های سنتی، اصلی‌ترین محرک رشد بازار محسوب می‌شود.

ایران؛ رتبه سوم کندوهای جهان، اما زنبورداران سنتی

در حالی که بازار جهانی تجهیزات زنبورداری با نرخ ۶.۵ درصد در حال رشد است، صنعت زنبورداری ایران از دیرباز فعال بوده و پتانسیل بالایی دارد، اما در عمل، زنبورداران ایرانی عمدتاً با روش‌های سنتی کار می‌کنند.

آمارهای جهانی نشان می‌دهد: ایران از نظر تعداد کندو در جایگاه سوم یا چهارم جهان قرار دارد. ایران همواره جزو ده تولیدکننده برتر عسل در جهان است و شنیده‌ها حاکی از تولید سالانه تا ۱۳۰ هزار تن عسل می‌باشد.

اما چرا با وجود این جایگاه بالا، تجهیزات نوین در زنبورستان‌های ایران دیده نمی‌شود؟

حسن مسگرزاده، یکی از تولیدکنندگان داخلی تجهیزات زنبورداری در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت مشکل را اینگونه توضیح می‌دهد: در سال گذشته تولیدکنندگان این حوزه با مشکلات عدیده‌ای مواجه بودند؛ نوسانات قیمت، افت بازار، کاهش توان مالی خریداران و افزایش هزینه‌های تولید از عمده‌ترین موانع بودند.

وی می‌افزاید: ما حدود ۱۰۰ قلم مواد مصرفی داریم که اصلی‌ترین آنها پلاستیک است. متأسفانه قیمت مواد اولیه تا ۳ برابر افزایش یافته و در نتیجه قیمت کندوهای تولیدی ما نیز ۳ برابر شده است. به تبع، زنبورداران به سمت تجهیزات ساده‌تر و روش‌های قدیمی رفته‌اند و ما با افت شدید فروش مواجهیم.

این گزارش نشان می‌دهد که شکاف عمیقی بین جایگاه بالای ایران در تعداد کندو و میزان بهره‌مندی از تجهیزات مدرن وجود دارد؛ شکافی که عمدتاً ناشی از مشکلات اقتصادی، افزایش قیمت مواد اولیه و کاهش توان خرید زنبورداران است.

 قزوین؛ پیشانی زنبورداری ایران با ۶۸۴ تن عسل

در دل این چالش‌ها، استان قزوین یکی از استان‌های پیشرو و موفق در صنعت زنبورداری کشور محسوب می‌شود. داده‌های جدید سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین نشان می‌دهد که این استان نه تنها در تولید عسل، بلکه در محصولات جانبی زنبورداری نیز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.

از سوی دیگر، بهزاد غیاثوند، معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین با اشاره به نتایج سرشماری سالانه زنبورستان‌ها (که هر سال در پایان تابستان و آغاز پاییز انجام می‌شود) تعداد بهره‌برداران فعال زنبورداری در قزوین را ۱,۷۴۲ نفر اعلام کرد.

وی با بیان اینکه ۱۳۸,۷۴۰ کلونی فعال ثبت‌شده در استان داریم، می‌افزاید: در سال گذشته ۶۸۳,۹۰۷ کیلوگرم معادل ۶۸۴ تن تولید عسل طبیعی در استان قزوین داشتیم.

آمار یاد شده نشان می‌دهد که قزوین به تنهایی بیش از نیم درصد از کل تولید احتمالی کشور (۱۳۰ هزار تن) را به خود اختصاص داده است؛ آن هم با ۱,۷۴۲ زنبوردار که هر یک به طور میانگین حدود ۸۰ کلونی مدیریت می‌کنند.

فراتر از عسل؛ ژل رویال، گرده گل و موم در قزوین

نکته قابل توجه در آمار قزوین، تنوع محصولات تولیدی است. بر خلاف تصور عمومی که زنبورداری را صرفاً معادل «تولید عسل» می‌داند، زنبورداران قزوینی موفق به تولید محصولات باارزش دیگری نیز شده‌اند:

ژل رویال: سیصد و هشتاد کیلوگرم (۳۸۰ کیلوگرم)

گرده گل: هشت هزار و نهصد کیلوگرم (۸,۹۰۰ کیلوگرم)

موم طبیعی: سی هزار و هفتصد و هفتاد و سه کیلوگرم (۳۰,۷۷۳ کیلوگرم)

این ارقام بیانگر آن است که زنبورداران قزوینی از سطح یک تولیدکننده صرف عسل فراتر رفته و وارد حوزه محصولات با ارزش افزوده بالا شده‌اند. ژل رویال به عنوان یک مکمل گرانقیمت در بازارهای جهانی شناخته می‌شود و موم طبیعی نیز کاربرد گسترده‌ای در صنایع آرایشی و بهداشتی دارد.

با این حال، غیاثوند در ادامه تأکید می‌کند که این ظرفیت بالا هنوز با تجهیزات به‌روز مطابقت ندارد: توسعه صنعت زنبورداری می‌تواند نقش مهمی در ایجاد اشتغال، افزایش درآمد روستاییان و حفاظت از تنوع زیستی استان ایفا کند، اما برای تحقق این هدف، دسترسی به تجهیزات مدرن ضروری است.

جمع‌بندی؛ قزوین در انتظار جهش با تجهیزات نوین

با نگاهی به آمار جهانی و وضعیت داخلی، می‌توان گفت استان قزوین با داشتن ۱۳۸ هزار کلونی فعال، تولید ۶۸۴ تن عسل و محصولات جانبی قابل توجه، یکی از ظرفیت‌های مغفول صنعت زنبورداری ایران است.

اما رشد ۶.۵ درصدی بازار جهانی تجهیزات زنبورداری و پیش‌بینی رسیدن به ۲.۱ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۳، یک فرصت تاریخی را پیش روی ایران و به ویژه قزوین قرار می‌دهد؛ مشروط بر اینکه: اول، مشکل تامین مواد اولیه با قیمت مناسب برای تولیدکنندگان داخلی تجهیزات حل شود. دوم، تسهیلات کم‌بهره برای خرید تجهیزات نوین در اختیار زنبورداران قرار گیرد. سوم، حمایت از تولیدکنندگان داخلی مانند مجموعه‌های فعال در قزوین که با وجود افزایش ۳ برابری قیمت مواد اولیه، همچنان در تلاش هستند، در اولویت قرار گیرد.

غیاثوند در پایان تاکید می‌کند: اگر بتوانیم تجهیزات مدرن را با قیمت مناسب به زنبورداران قزوینی برسانیم، بدون شک ظرفیت تولید استان از مرز ۱۰۰۰ تن عسل در سال نیز عبور خواهد کرد.

قزوین پایلوت توسعه زنبورداری صنعتی شود

با توجه به سهم ۴۵ درصدی آمریکای شمالی و ۳۰ درصدی اروپا از بازار جهانی تجهیزات زنبورداری، کارشناسان معتقدند ایران با وجود رتبه سوم تا چهارم جهان از نظر تعداد کندو، کمتر از ۱ درصد از این بازار را به خود اختصاص داده است. استان قزوین می‌تواند پایلوت جهش در این حوزه باشد، به شرط آنکه نگاه از «تولید سنتی» به «زنبورداری صنعتی و تجهیزمحور» تغییر کند.