قراردادهای دلالی در قانون تجارت

محمد طاهری ـ کارشناس ارشد حقوق دانشگاه تهران ـ متخصص حقوق قراردادها و شرکت‌های تجاری

بر طبق قانون تجارت، به چه شخصی دلال گفته می‌شود؟ حقوق و تکالیف دلال چیست؟ چه زمانی دلال مستحق دریافت حق‌الزحمه خود است؟ وظیفه پرداخت اجرت دلال به عهده کدام طرف معامله است؟ آیا دلال مستحق دریافت مخارجی که برای انعقاد معامله می‌کند، هست؟ در صورت تلف مال نزد دلال آیا او مسئولیتی دارد؟ آیا دلال می‌تواند در معامله منتفع و یا سهیم باشد؟

برای آگاهی از تمام نکات قانونی مربوط به قراردادهای دلالی که در قانون تجارت بیان شده است حتما این مطلب را تا پایان مطالعه کنید.

مقدمه

قانونگذار در قانون تجارت شیوه‌های مختلفی برای واسطه‌گری در معاملات تجاری پیش‌بینی کرده است مانند دلالی و حق‌العمل‌کاری. دلالی یکی از قدیمی‌ترین و رایج‌ترین شیوه‌های واسطه‌گری است و دلال کسی است که در مقابل دریافت اجرت، واسطه انجام معاملاتی شده یا برای کسی که می‌خواهد معامله کند؛ طرف معامله پیدا می‌کند. در واقع دلال با مهارت و اطلاعات خود بستر معاملات تجاری را فراهم می‌کند و قانونگذار به دلیل اهمیت این نقش در مبادلات اقتصادی، در باب ششم قانون تجارت، مقررات ویژه‌ای برای قراردادهای دلالی وضع کرده و حقوق و تکالیف دلالان را مشخص نموده است. آشنایی با این مقررات می‌تواند برای فعالان اقتصادی و حتی مردم عادی راهگشا باشد. در این شماره از روزنامه در مورد قواعد قراردادهای دلالی صحبت می‌کنیم و در شماره‌های بعدی در مورد قراردادهای حق‌العمل‌کاری به عنوان یکی دیگر از شیوه‌های واسطه‌گری در قانون تجارت صحبت خواهیم کرد.

حقوق و تکالیف قانونی دلال

دلال حتی اگر دلالی را برای یکی از طرفین انجام دهد مکلف است در نهایت صحت و از روی صداقت، طرفین معامله را از جزئیات راجع به معامله مطلع سازد و در مقابل، هر یک از طرفین مسئول تقلب و تقصیرات خود است.

دلال مسئول حفظ سلامت تمام اشیاء و اسنادی است که در ضمن معاملات به او داده شده است مگر اینکه ثابت کند تلف شدن اشیاء یا اسناد مربوط به او نبوده است. اگر به عنوان دلال در معاملات حضور دارید توجه داشته باشید که هر گاه نوشتجات و اسناد راجع به معامله بین طرفین توسط دلال رد و بدل شود و در صورتی که امضاها راجع به اشخاصی باشد که توسط دلال معامله کرده‌اند، دلال ضامن و مسئول صحت و اعتبار امضاهای نوشتجات و اسناد مزبور است.

دلال ضامن اعتبار اشخاصی که برای آن‌ها دلالی می‌کند و ضامن اجرای معاملاتی که به توسط او می‌شود نیست مگر آنکه طرفین در قرارداد دلالی بر خلاف این موضوع توافق کنند.

دلال در خصوص ارزش یا جنس کالایی که مورد معامله واقع می‌شود مسئول نیست مگر اینکه ثابت شود تقصیر از جانب او واقع شده است.

دلال حق دریافت وجه معامله را ندارد مگر آنکه اجازه‌نامه مخصوص در این مورد داشته باشد.

دلال زمانی حق مطالبه و دریافت اجرت دلالی خود را دارد که معامله به واسطه او تمام شده باشد؛ مقصود و مطلوب از تمام شدن این است که معامله منعقد شود و قابلیت اجرا نیز پیدا کند. بنابراین در معاملاتی که در آن‌ها شروط تعلیقی آورده می‌شود، دلال پس از تحقق و حصول شرط حق مطالبه و دریافت اجرت خویش را دارد. مانند اینکه در قرارداد خرید یک باغ میوه شرط شود تا زمانی که درختان ثمر نداده‌اند، خریدار ملزم به پرداخت پول نبوده و فروشنده هم ملزم به انتقال مالکیت نیست؛ در این حالت اگر چه طرفین اقدام به امضای مبایعه‌نامه کرده‌اند و به اصطلاح، معامله منعقد شده است ولی تا زمان ثمر ندادن درختان باغ، معامله قابل اجرا نبوده و بنابراین دلال مستحق دریافت اجرت دلالی خود نمی‌باشد.

وظیفه پرداخت اجرت (حق‌الزحمه) دلالی به عهده آمر یا همان شخص دستوردهنده به دلال است مگر اینکه طرفین، خلاف این موضوع توافق داشته باشند. همچنین میزان و مقدار اجرت دلال طبق توافق طرفین تعیین می‌شود مگر آنکه در این خصوص حکم خاصی وجود داشته باشد؛ مانند تعرفه‌های آیین‌نامه‌های مربوط به دلالی خودرو و املاک که در این حالت طبق تعرفه عمل خواهد شد. بنگاه‌های املاک نیز توجه کنند که طبق قانون، الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول، دریافت هر مبلغی حتی با توافق طرفین معامله یا هر یک از آنها تحت هر عنوان از جمله حق‌التحریر یا حق‌الزحمه درج پیش‌نویس قرارداد در سامانه موضوع این ماده ممنوع است و متخلف با حکم شعب سازمان تعزیرات حکومتی به جزای نقدی معادل سه برابر مبلغ دریافتی محکوم می‌شود.

در سه مورد نیز دلال مطلقاً حق دریافت و مطالبه اجرت دلالی را ندارد. این موارد عبارت هستند از:

1ـ به هم خوردن معامله مستند به عمل دلال باشد. مانند اینکه دلال در بیان اوصاف مورد معامله اغراق کند و طرف مقابل به همین علت اقدام به انعقاد معامله به آمر دلال نموده و بعداً کشف شود که مورد معامله فاقد این اوصاف بوده و به همین علت معامله را فسخ کند. در این حالت دلال مستحق دریافت اجرت نیست و در صورتی که اجرتی هم دریافت کرده باشد مکلف به استرداد آن است.

2ـ دلالی معاملات ممنوعه، اجرت ندارد. مانند دلالی موادمخدر یا مشروبات الکلی.

3ـ اگر دلال بر خلاف وظیفه خود نسبت به کسی که به او ماموریت داده، به نفع طرف دیگر معامله اقدام کند و یا برخلاف عرف تجارتی محل از طرف مزبور وجهی را دریافت و یا وعده وجهی را قبول کند. در این مورد دلال حق دریافت مخارجی که کرده نیز ندارد و همچنین دلال به مجازات جرم خیانت در امانت محکوم می‌شود؛ یعنی تحمل حبس از سه ماه تا هجده ماه!

ممکن است دلال در راستای انعقاد معامله مخارجی کند که در این صورت اصولا مستحق دریافت و مطالبه مخارج خود نیست مگر اینکه در قرارداد دلالی شرط شده باشد و یا عرف تجارتی محل حکم کند. در این دو مورد حتی اگر معامله سر نگیرد دلال مستحق دریافت مخارجی که انجام داده می‌باشد.

اصولا دلال در برابر آمر خود و در برابر طرف معامله مسئولیت اجرای تعهدات را ندارد مگر اینکه معامله به اعتبار تعهد شخص دلال منعقد شود یا برای دلال در قرارداد شرط ضمانت شده و او را ضامن کنند یا دلال در ارزش یا جنس مال مورد معامله دچار تقصیر شده باشد که در این سه مورد دلال در برابر طرفین مسئولیت خواهد داشت.

نکته پایانی در خصوص دلال این است که اگر دلال در نفس معامله منتفع یا سهیم باشد مکلف است به طرف مقابل که از این موضوع بی‌خبر است اطلاع دهد. به بیان ساده‌تر منظورمان از منتع بودن این است که دلال مازاد بر اجرت دلالی نیز سود و نفع ببرد؛ در این حالت اگر اطلاع بدهد مسئولیت مدنی و کیفری نخواهد داشت و چنانچه اطلاع ندهد به صورت جداگانه از آمر مسئولیت مدنی و کیفری داشته و مسئول جبران خسارات وارده است و به مجازات نقدی نیز محکوم می‌شود.

منظورمان از سهیم بودن در معامله این است که دلال در مالکیت مال مورد معامله نیز سهم داشته باشد؛ مثلا یک دانگ از ششدانگ برای دلال باشد. در این حالت اگر اطلاع بدهد، در صورت نقض تعهدات فقط مسئولیت مدنی داشته و مسئول جبران خسارات وارده است و چنانچه اطلاع ندهد علاوه بر مسئولیت مدنی، مسئولیت کیفری نیز دارد و به مجازات نقدی محکوم می‌شود.

همچنین چنانچه دلال سهیم در معامله (نه منتفع) باشد به صورت تضامنی همراه آمر خود مسئول اجرای تعهدات خواهد بود.

برای ارتباط با نویسنده و دریافت نکات حقوقی کاربردی به صورت روزانه به آیدی زیر در تلگرام یا اینستاگرام پیام دهید:

@Mtaheri_law