آزارها و تجاوزات جنسی چیست و چه مجازاتی دارد؟

 مهناز اسما عیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی

«تجاوز و آزار جنسی» یکی از منفورترین اعمالی است که در بین جوامع به نسبت تناسب فرهنگی گسترش متفاوتی دارد و مختص زنان و دختران نبوده و پسران و مدیران نیز می‌توانند قربانی آزار و تجاوز جنسی قرار گیرند.

آزار جنسی چیست؟

آزار جنسی شامل هر رفتاری است که ماهیت جنسی و توهین‌آمیز داشته و یا خدشه‌دار کردن شخصیت جسمی و روانی فرد، موجب ناراحتی و آسیب او می‌شود. طبق این تعریف حتی مواردی چون: ارسال جوک‌های جنسی از طریق پیامک یا شبکه‌های اجتماعی، خطاب قرار دادن رهگذران با عبارات نامناسب جنسی، لمس بدن افراد در مکان عمومی و خصوصی، وادار کردن افراد به برقراری رابطه جنسی ناخواسته، همگی می‌توانند به عنوان مصادیق آزار جنسی محسوب شوند.

تجاوز جنسی چیست؟

تجاوز جنسی تنها یکی از انواع آزار جنسی به شمار می‌آید که شامل جرائمی چون «زنای به عنف» و «لواط به عنف» است، (عنف = اجبار و زور به داشتن رابطه بدون رضایت فرد دیگر اشاره دارد.) از دیدگاه حقوق کیفری تجاوز جنسی (به طور مستقیم) و سایر انواع آزارهای جنسی مشمول عناوین مجازات‌های خاص خود هستند.

عدم رضایت قربانی تنها به معنای اجبار فیزیکی او برای ایجاد رابطه جنسی تحت فشار یا خشونت نیست بلکه این مفهوم می‌تواند گستره‌ای فراتر از اجبار فیزیکی و خشونت را نیز دربرگیرد. مثلا در تبصره 2 ماده 224 قانون م.ا. آمده است: «در صورتی که فردی با زنی که راضی به زنای با او نیست و در حالت بیهوشی خواب یا مستی قرار دارد، زنا کند، عمل او به منزله زنای به عنف محسوب می‌شود. همچنین در مواردی که از طریق اغفال، فریب دادن دختر نابالغ، یا ربایش، تهدید و ترساندن زنی موجب تسلیم شدن او شود. این حکم اجرا خواهد شد.» (ر.ک. قانون مجازات اسلامی)

راه‌های اثبات تجاوزات جنسی چیست؟

مواردی بسیار مهم که به خصوص زنان و دختران باید از آن مطلع بوده و آگاهی خود را کامل کنند تا در صورت نیاز بتوانند به اثبات مبحث تجاوز به خود، بپردازند و از حق خود دفاع کنند بدین شرح است؟

1ـ اقرار متهم: طبق ماده 172 ق.م.ا برای اثبات تجاوز جنسی نیاز است که متهم «چهار مرتبه» به جرم خود اقرار کند تا حکم به محکومیتش صادر گردد.

2ـ برای اثبات تجاور جنسی: نیازمند شهادت چهار شاهد مرد است که وقوع تجاوز را حتما به چشم دیده باشند. (ماده 199 و 200 ق.م.ا)

3ـ علم قاضی: طبق ماده 211 ق‌م‌ا، علم قاضی می‌تواند یکی از ادله‌ای اثبات برای تجاوز جنسی باشد. این علم چگونه به دست قاضی می‌رسد؟ از طریق شواهد و مدارک عینی مانند نظریه کارشناسان، معاینه محل و تحقیقات محلی و دیگری که بسیار مهم است؛ نظریه «پزشکی قانونی» است.

مجازات متجاوز جنسی چیست؟

مطابق با ماده 224 ق.م.ا بند ت، وجود عنف در تجاوز جنسی، یکی از مواردی است که منجر به رابطه جنسی نبوده و دیگری او را مجبور به این کار کند، مشمول تشدید مجازات می‌شود یعنی عدم رضایت در برقراری رابطه دلیل آن می‌باشد حتی اگر رضایت با فریب و حیله و تقلب باشد نیز شامل تبصره 2 ماده 224 می‌شود که به قرار ذیل است: «هرگاه کسی با زنی که راضی به زنای با او نباشد در حال بیهوشی، خواب یا مستی زنا کند، رفتار او در حکم زنای به عنف است. در زنا از طریق ربایش، تهدید یا ترساندن زن، اگرچه موجب تسلیم شدن او شود نیز حکم فوق جاری است.» در حکم فوق اگر مردی با حیله که وعده ازدواج در آن است زن را راضی به رابطه جنسی کند و زن به خیال ازدواج با مرد در آینده، تن به زنا دهد شامل ماده فوق نشده و تجاوز جنسی محسوب نمی‌گردد.

در خصوص مجازات لازم به ذکر است که برای فرد متجاوز علاوه بر حکم اعدام، پرداخت ارش‌البکاره و مهرالمثل نیز برای حمایت از زنان بزه‌دیده پیش‌بینی شده است (ماده 231) یعنی اینکه اگر دختری باکره باشد و مورد تجاوز قرار گیرد مرتکب این بزه، باید ارش‌البکاره و مهرالمثل نیز بپردازد و در صورت عدم باکره بودن، فقط مهرالمثل پرداخت می‌گردد. میزان مهرالمثل با توجه به سن، تحصیلات، وضعیت اجتماعی و شأن خانوادگی و … توسط قاضی تعیین می‌گردد و تلاش دادگاه بر این پایه استوار است که حتی‌الامکان حقوق پایمال شده قربانی را تا حدودی تامین نماید.

مجازات آزار جنسی چیست؟

در خصوص آزارهای جنسی که غیر از تجاوز جنسی محسوب می‌شوند مانند «بغل کردن، لمس کردن، بوسیدن، دست زدن به بدن فرد که به عنف باشد و … به موجب ماده 638 ق.م.ا. به حبس از 10 روز تا 2 ماه و یا شلاق تا 74 ضربه محکوم می‌شود و اگر عمل او عفت عمومی را جریحه‌دار کند نیز همین مجازات را دارد.»

مزاحمت تلفنی نیز نوعی آزار جنسی به حساب می‌آید که وفق ماده 641 ف.م.ا مرتکب به حبس از یک تا شش ماه محکوم می‌شود. درباره مزاحمت‌ها در شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی نیز قوانینی مشابه مصوب شده که در مقالات پیشین به آنها پرداخته شد.

پاسخ به سوالات متداول:

1ـ آیا بدون شاهد هم می‌توان تجاوز را اثبات کرد؟ بله، اما این کار بسیار دشوار است و نباید زمان را از دست داد.

2ـ اگر فرد متجاوز، زن بزه‌دیده را تهدید کند تا از او شکایت نکند، جرم تلقی می‌گردد؟ بله در هر شرایطی، تهدید جرم تقلی می‌شود و قابل رسیدگی می‌باشد.

3ـ بعد از گذشت مدت زمان طولانی از تجاوز (چند ماه یا چند سال) آیا می‌توان از فرد متجاوز شکایت کرد؟ بله چنین شکایاتی شامل مرور زمان نمی‌شوند اگرچه کار بسیار دشوار می‌گردد.

جامعه ایران مانند بسیاری از جوامع نسبت به مساله تجاوز جنسی حساس بوده و در دادگاه‌ها پیگیری مستمری صورت می‌پذیرد. به دلیل حساسیت این موضوع، بهتر است که زنان و دختران بزه‌دیده در این خصوص، هرچه سریع تر نسبت به رسیدگی به شکایت خود اقدام نمایند و زمان طلایی و مناسب مراجعه به پزشکی قانونی را به تعویق نیندازند.

منابع:

ـ جرائم منافی عفت، زهره نیک‌فرجام

ـ حقایقی درباره تجاوز جنسی ـ مارک جی کتیلسون ـ ترجمه: ساسان ودیعه

ـ فرهنگ تجاوز جنسی ـ رویا زراعت‌پیشه

ـ ارزیابی و درمان اختلالات ناشی از تجاوزات جنسی ـ جفی پتراک و باربارا هدج ـ ترجمه: یزدان گودرزی و مونا خالدنژاد

ـ سایت‌های: ره‌جویان عدالت، بنیاد وکلا، گروه حقوقی دارتون