سالمندی؛ آیندهای نهچندان دور برای قزوین
- شناسه خبر: 67947
- تاریخ و زمان ارسال: 9 مهر 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
آرزو سلخوری
تحولات جمعیتی ایران طی نیمقرن اخیر نشان میدهد که جامعه ما با سرعتی چشمگیر در حال ورود به دوران سالمندی است. اگر تا چند دهه پیش، بخش اعظم سیاستگذاریها حول محور جوانی جمعیت و مدیریت نرخ باروری میچرخید، امروز دیگر نمیتوان از واقعیت «پیر شدن جامعه» چشم پوشید.
گزارشهای شورای ملی سالمندان و آمارهای بهزیستی نشان میدهد که جمعیت سالمندی کشور، در فاصله سالهای ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۸، رشدی دو برابری داشته و این روند همچنان ادامه دارد. پیشبینیها حاکی از آن است که تا سال ۱۴۲۱ تعداد سالمندان کشور دو برابر خواهد شد و در سال ۱۴۳۵، یکسوم ایرانیان در رده سالمندی قرار خواهند گرفت.
این دادهها صرفا عدد و رقم نیستند؛ آنها تصویری روشن از آینده اجتماعی و اقتصادی کشور ترسیم میکنند. آیندهای که اگر امروز برای آن آماده نشویم، فردا با موجی از بحرانهای درمانی، رفاهی، اجتماعی و حتی امنیتی مواجه خواهیم شد.
قزوین؛ استانی در آستانه شتاب سالمندی
استان قزوین، به عنوان یکی از استانهای مهاجرپذیر و در عین حال صنعتی کشور، در سالهای اخیر با پدیده افزایش سهم سالمندان بیش از پیش درگیر شده است.
اگرچه در سال ۱۴۰۱ قزوین در رتبه پانزدهم پیرترین استانهای کشور قرار داشت، امروز به رتبه سیزدهم رسیده است، این تغییر رتبه ظرف مدت کوتاه، نشاندهنده شتاب بالای روند سالمندی در استان است.
بر اساس دادههای جمعیتی، اکنون بیش از ۱۶۰ هزار نفر از جمعیت یک میلیون و ۳۵۳ هزار نفری استان در رده سالمندی قرار دارند؛ یعنی حدود ۱۱.۸۳ درصد؛ این رقم بهخودیخود زنگ خطری برای مدیریت شهری و سیاستهای اجتماعی است؛ توزیع جمعیت سالمندان نیز یکسان نیست؛ مناطقی چون الموت شرقی و غربی، آوج، بوئینزهرا، تاکستان، آبیک، البرز و خود شهر قزوین بیشترین سهم سالمندی را به خود اختصاص دادهاند.
از منظر جنسیتی، ۴۸ درصد سالمندان استان مرد و ۵۱ درصد زن هستند؛ این نسبت، پیام روشنی دارد: زنان سالمند، بهویژه در سنین بالا، بیش از مردان در معرض انزوا و نیاز به حمایتهای ویژه قرار میگیرند، تجربههای جهانی نیز نشان میدهد زنان سالمند بیش از مردان با مشکلاتی همچون فقر، تنهایی و دسترسی محدود به خدمات رفاهی مواجهاند.
شکاف میان نیاز و امکانات
یکی از چالشهای اصلی در مدیریت سالمندی در قزوین، تضاد میان نیازهای روزافزون این قشر و ظرفیتهای نهادی موجود است، بخشی از سالمندان استان تحت پوشش نهادهایی مانند بهزیستی (۱۸ هزار نفر)، کمیته امداد (۲۲ هزار نفر)، صندوق بازنشستگی (۲۱ هزار نفر)، صندوق روستایی (۶۱ هزار نفر) و بنیاد شهید (۲۵۰۰ نفر) قرار دارند، اما بخش بزرگی از سالمندان خارج از هرگونه حمایت سازمان یافته به زندگی خود ادامه میدهند.
این گروه «سالمندان بیپناه» نه تنها بار اصلی هزینههای درمان و معیشت را خود یا خانوادههایشان به دوش میکشند، بلکه بهدلیل نبود شبکههای حمایتی، در معرض آسیبهای اجتماعی نیز قرار دارند، باید پذیرفت که در چنین شرایطی، صرفا سیاستهای حمایتی پراکنده پاسخگو نیست؛ بلکه به یک نظام جامع حمایت از سالمندان نیاز داریم.
سلامت؛ محور اصلی بحران سالمندی
سالمندی بیش از هر چیز با مساله سلامت پیوند دارد. سالمندان بهطور طبیعی نیاز بیشتری به خدمات درمانی، مراقبتهای پزشکی و دارویی دارند. در قزوین، همانطور که مسئولان حوزه سلامت تاکید کردهاند، کمبود تختهای بیمارستانی و نیروی انسانی متخصص در این زمینه یک چالش جدی است.
حمیدرضا قافلهباشی، معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی قزوین، هشدار داده است که شرایط بغرنجی برای سالمندان ایجاد شده و پیشبینی میشود طی چند سال آینده کمبود نیرو در ارائه خدمات، مشکلات جدیتری به همراه داشته باشد.
این وضعیت در حالی است که حتی تکمیل بیمارستان ۷۰۰ تختخوابی قزوین نیز فقط بخشی از مشکل را حل میکند. مساله اصلی، نه صرفا تعداد تختها، بلکه تخصصیکردن خدمات در حوزه سالمندی و تربیت پزشکان، پرستاران و مددکاران ویژه سالمندان است. بدون توجه به این حوزه تخصصی، تختهای بیشتر نیز پاسخگوی نیاز نخواهند بود.
سالمندی و مدیریت شهری؛ شهر دوستدار سالمند کجاست؟
سالمندی فقط یک مساله پزشکی نیست. شهرها باید برای پذیرش سالمندان آماده شوند. «شهر دوستدار سالمند» مفهومی است که در بسیاری از کشورها به سیاست عملی تبدیل شده است: پیادهروهای ایمن و بدون مانع، وسایل حملونقل عمومی مناسبسازیشده، فضاهای سبز مجهز به امکانات سالمندان، مراکز فرهنگی و اجتماعی در دسترس، و مهمتر از همه خدمات محلی که حس مشارکت اجتماعی را تقویت کند.
اما در قزوین، پیادهروهای ناایمن، نبود نیمکتهای کافی در فضاهای عمومی، کمبود سرویسهای حملونقل مناسب و محدودیت امکانات ورزشی و تفریحی ویژه سالمندان، همه و همه تصویری نهچندان مطلوب از وضعیت فعلی ترسیم میکنند. سالمندان بهجای آنکه «شهروندان فعال» باشند، در بسیاری از مواقع مجبور به انزوا و خانهنشینی میشوند.
پیامدهای اجتماعی و فرهنگی سالمندی
افزایش جمعیت سالمندان، پیامدهای اجتماعی متعددی دارد. یکی از مهمترین آنها «تنهایی» است. تغییر ساختار خانوادهها، کاهش بعد خانوار و مهاجرت جوانان باعث شده بسیاری از سالمندان تنها زندگی کنند. این تنهایی، اگر با مشکلات معیشتی و درمانی همراه شود، به انزوای اجتماعی و حتی افسردگی منجر خواهد شد.
از منظر فرهنگی، سالمندان حامل سرمایهای عظیم از تجربهها، روایتها و دانش بومی هستند. اگر سیاستگذاران فرهنگی و اجتماعی بتوانند سازوکارهایی برای انتقال این سرمایه به نسلهای جوان طراحی کنند، سالمندی نه تهدید، بلکه فرصتی برای غنای فرهنگی و اجتماعی خواهد بود. اما اگر این پیوند قطع شود، نهتنها سالمندان منزوی میشوند، بلکه جامعه نیز بخشی از حافظه و هویت خود را از دست خواهد داد.
ضرورت بازنگری در سیاستها
برای مدیریت روند سالمندی در قزوین، چند محور اساسی باید مورد توجه قرار گیرد:
- ایجاد زیرساختهای درمانی و مراقبتی تخصصی: تربیت پزشک و پرستار در حوزه سالمندی و توسعه مراکز مراقبت روزانه سالمندان.
- توسعه شهر دوستدار سالمند: مناسبسازی فضاهای شهری و حملونقل عمومی برای سالمندان.
- شبکههای حمایتی چندلایه: پوشش جامع سالمندان توسط نهادهای حمایتی و جلوگیری از رهاشدگی قشری از آنان.
- توانمندسازی خانوارها: آموزش خانوادهها برای مراقبت بهتر از سالمندان و حمایتهای مالی برای کاهش فشار اقتصادی.
- استفاده از فناوریهای نوین: بهکارگیری فناوریهای هوشمند در خدمات سلامت و رفاه سالمندان (مانند سامانههای پایش سلامت در خانه).
- برنامهریزی فرهنگی و اجتماعی: ایجاد مراکز فرهنگی، باشگاههای ورزشی و برنامههای اجتماعی برای حضور فعال سالمندان در جامعه.
جامعه سالمند الزاما جامعهای بیمار و ناتوان نیست. با مدیریت درست، سالمندان میتوانند همچنان نقشآفرینان اصلی در خانواده و جامعه باشند؛ حاملان تجربه، خرد و سرمایه اجتماعی. اما این تصویر روشن تنها زمانی محقق میشود که امروز، پیش از آنکه موج سالمندی به نقطه اوج برسد، برای آن برنامهریزی کنیم.
قزوین در آستانه دهههای سالمندی خود قرار دارد. اگر امروز مسئولان استانی با نگاه بلندمدت و جامع به این پدیده نپردازند، آیندهای نهچندان دور ما را با بحرانهایی روبهرو خواهد کرد که نهتنها سالمندان، بلکه همه نسلها را درگیر خواهد ساخت. انتخاب با ماست: یا سالمندی را به فرصت تبدیل کنیم، یا در برابر موج آن غافلگیر شویم.
