دینداری و حریت

سید عبدالعظیم موسوی

امام حسین (ع) فرمود: ان لَم یَکُن لَکُم دینٌ و کُنتُم لاتَخافونَ المَعادَ فَکونوا اَحراراً فِی دُنیاکُم. سوال این است: رابطه حریت و دینداری چیست؟

در ترجمه این جمله طلایی یک غلط مصطلح وجود دارد که معنی جمله را ناقص می‌کند. و آن این است که اگر دین ندارید و از قیامت نمی‌ترسید (لااقل) در دنیایتان آزاده باشید. در حالی که در اصل حدیث کلمه‌ای دال بر حداقل وجود ندارد. اما این کلمه چه اشکالی در فهم جمله ایجاد می‌کند؟

1ـ این درست است که دینداری بدون انسانیت، انحراف بنیادین است. اما رابطه آن حداقلی و حداکثری نیست.

در این جمله مطلقاً کلمه‌ای که دلالت بر مراتب بنماید؛ وجود ندارد.

وقتی این جمله مراتبی معنا شود؛ این معنا را می‌رساند که دین داشتن در مرتبه بالاتر و حداکثری است. آزاده و انسان بودن در مرتبه حداقلی. حتی برعکس آن هم درست نیست. که دین حداقلی و آزادگی حداکثری باشد.

2ـ یک جمله این روزها باب شده است که دین ما انسانیت است. جمله‌ای که کلمه انسانیت در آن وساطت می‌کند که تا کسی جرأت نقد نداشته باشد. کدام دین را سراغ دارید که انسان را برای داشتن آن دین با شرایطی خاص آماده نکند؟

مثلاً انفاق در اسلام کار خوبی است. اما شما چه شرایطی باید داشته باشید که بتوانید انفاق کنید؟ دین ابتدا با مناسکی تو را آماده می‌کند و حدودی را تعیین می‌کند؛ تا بتوانی اعمال توصیه‌ای‌اش را انجام دهی. اگر کسی حق زن و بچه‌اش را تمام و کمال انفاق کرد؛ کار درستی انجام داده است؟

از نظر دینی دلایل بسیار زیادی برای اثبات این موضوع وجود دارد. اگرچه این یادداشت بر آن است که فقط عقلانی به آن پاسخ بدهد. زیرا هیچ نظریه و دین و آیینی با خردورزی مخالف نیست. اما می‌تواند با دین و آیین و نظر دیگر مخالف باشد.

مثلاً قرآن می‌فرماید: ««إِنَّ الصَّلاهَ تَنْهى‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر» (عنکبوت/45) یعنی نماز از فحشا و منکر نهی می‌کند. در واقع برای اینکه بتوانی دچار فحشا و منکر نشوی؛ باید نماز بخوانی. می‌پرسی پس چرا این همه منکرات را بعضی اهل نماز انجام می‌دهند؟ پاسخ این است: نمازی که از فحشا و منکر نهی نکند؛ اصلاً نماز نیست فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ (ماعون/107) پس وای بر نمازگزاران!

خوب! دین من انسانیت است؛ چه مقدماتی را برای من تهیه دیده است که بتوانم انسانیت کنم؟ هیچ! حداکثر اینکه: چیزی را که برای خود نمی‌پسندی؛ برای دیگران نپسند.

آیا نمی‌شود از این جمله طلایی هم سوءاستفاده کرد؟ البته که می‌شود.

من دوست دارم روز تعطیل بنشینم در خانه و کتاب بخوانم. اما فرزندم دوست دارد به مسافرت و تفریح برود. من که مسافرت را برای خودم نمی‌پسندم؛ باید برای فرزندم هم نپسندم؟ می‌بینیم که همین توصیه طلایی و جامع اخلاقی هم می‌تواند دچار تفسیر غلط شود.

3ـ رابطه دین و آزادگی و انسانیت مرتبه‌ای نیست؛ عرضی است. یعنی انسانیت حداقل از دین نیست. بلکه لازمه دینداری است. انسانی که انسانیت فطریش به دلایل اکتسابی خنثی شده باشد؛ اصلاً نمی‌تواند دیندار باشد. اگر دیندار نشان بدهد؛ از آن به صورت ابزار استفاده می‌کند.

دینداری که نتیجه دینداریش انسانیت نباشد؛ اصلاً دیندار نیست. بلکه دین، تبدیل به ابزاری برای اهداف غیرانسانیش می‌شود.

دین زمانی قابل قبول است که آزاده باشی و آن را انتخاب کنی اگر اصول دین را در عین آزادگی و اختیار  نپذیرفته باشی دین شما پذیرفته نیست پس دینداری بدون آزادگی معنا ندارد.

4ـ  این جمله امام حسین علیه‌السلام احتجاجی است و نه استدلالی و نقلی. احتجاج یعنی بنا به نظر خودت که ممکن است من قبول هم نداشته باشم؛ این اقدام تو نادرست است. در واقع از باور طرف مقابل حجت می‌آورد. مثلاً آمریکا حقوق بشر و تساوی حقوق زن و مرد را آن‌گونه که عنوان می‌کند؛ قبول دارد. مسلمانان هر دوی این ارزش‌ها را به گونه‌ای که خودشان می‌فهمند قبول دارند. لذا به آمریکایی‌ها می‌گویند: حقوق بشر، همانگونه که خودت می‌فهمی هم نباید منجر به بمباران مدرسه میناب شود.

امام حسین علیه‌السلام می‌فرماید: شما اگر مثل من مسلمان بودید که از خدا و قیامت می‌ترسیدید و دست به جنایت نمی‌زدید. حالا که دین ندارید؛ در دنیاداریتان آزاده باشید. که اگر نباشید؛ هر کس بنا به قدرتی که دارد؛ هر کاری را با هر انسانی انجام می‌دهد.

نتیجه این عدم آزادگی جهنمی می‌شود که آمریکا برای دنیا فراهم کرد. و یزید آن روز، برای مسلمانان.

دست آمریکا اگر باز باشد و قدرتی مقابلش نباشد زندگی آرام و مقبول برای هیچ کس فراهم نخواهد شد چنانکه یزید برای کسی بعد از شهادت امام حسین (ع) آرامش باقی نگذاشت.

*