داوَری و مزایای آن در حل اختلافات

نویسنده: رضا محمدزاده اجور

دانش‌آموخته حقوق عمومی ـ مدرس دانشگاه

داوری که در زبان فرانسوی به آن «Arbitrage» گفته می‌شود، شیوه‌ای برای رفع منازعات و اختلافات حقوقی است که در آن طرفین بجای مراجعه به سیستم قضایی (دادگاه) اختلاف خود را به یک یا چند داور مورد اعتماد و مرضی‌رضای خودشان ارجاع می‌دهند. طرفین می‌توانند، داوران را خود تعیین کرده یا تعیین آن را به شخص دیگری یا به دادگاه بسپارند.

با توجه به اینکه رجوع به داوری یک توافق بین طرفین است و حصول توافق در هر زمانی ممکن است شکل گیرد؛ بنابراین تعیین این شیوه‌ی حل اختلاف (داوری) ممکن است در زمان تنظیم قرارداد و به صورت شرط تعیین داوری برای حل اختلافات پیش‌بینی شود؛ یا پس از پیدایش اختلاف تصمیم به استفاده از آن گرفته شود؛ که هر دوی این حالت‌ها صحیح است.

امروزه در دنیا رجوع به داوری امری پذیرفته شده است، به‌خصوص که با گسترش ارتباطات اقتصادی و تجاری توسط اشخاص مختلف در عرصه‌ بین‌المللی و تخصصی. بودن این قبیل مسائل و همچنین در بسیاری از موارد عدم صلاحیت دادگاه‌های درون سرزمینی برای رسیدگی به این امور بویژه در قراردادهای تجاری بین‌المللی، رجوع به داوری بعنوان امری پذیرفته شده مورد اتفاق‌نظر اکثریت ذی‌نفعان و متخصصان امور اقتصادی و حقوقی می‌باشد.

ضمن اینکه در حقوق داخلی هم داوری استفاده فراوانی دارد و همه افراد می‌توانند در رسیدگی به اختلافات فی‌مابین خود و دیگری، به شخص یا اشخاصی واگذار کنند که با توجه به شهرت، درستکاری و امانتداری و احاطه به جنبه‌های تخصصی مورد اعتماد می‌باشند.

ـ در نظام حقوقی کنونیِ کشور ما نیز قانونگذار در باب هفتم قانون آئین‌دادرسی‌مدنی (مواد ۴۵۴ تا ۵۰۱ آ.د.م) به توضیح شرایط و کیفیت چگونگی داوری پرداخته است.

تعیین این شیوه به جای مراجعه به دادگاه برای حل اختلافات؛ مزایای بسیاری دارد که در ذیل به برخی از آنها می‌پردازیم.

1ـ حصول سریع‌تر نتیجه، نسبت به دادگاه

یکی از مهم‌ترین مزایای داوری، سرعت بالای آن نسبت به دادرسی‌های دادگاه است. در دادگاه‌ها فرآیند‌های رسیدگی می‌تواند به دلیل وجود بروکراسی و تعداد زیاد پرونده‌ها طولانی شود، اما در داوری معمولاً زمان رسیدگی بسیار کوتاه‌تر است.

2ـ توافقی بودن امر رجوع به داوری

طرفین اختلاف می‌توانند در تعیین داور، محل برگزاری داوری و حتی قوانین و مقرراتی که داور بر اساس آن تصمیم‌گیری می‌کند، دخالت داشته باشند. این انعطاف‌پذیری، داوری را به روشی مطلوب برای اختلافات تجاری و پیچیده تبدیل می‌کند در حالیکه قوانین جاری در آئین‌های دادرسی آمرانه و رعایت آن توسط طرفین پرونده و حتی خود قاضی نیز اجباری می‌باشد.

3ـ رعایت محرمانگی امر ـ حفظ حریم خصوصی

برخلاف دادگاه‌ها که معمولاً علنی هستند، جلسات داوری، خصوصی برگزار می‌شود و نتایج آن نیز عمومی نمی‌شود. این موضوع به طرفین کمک می‌کند که در حفظ اطلاعات محرمانه خود موفق‌تر باشند.

4ـ ارزان بودن این شیوه‌ برای حل منازعات

هر چند که ممکن است هزینه‌های داوری در برخی موارد بالا به نظر برسد، اما در کل به دلیل سرعت بیشتر و فرآیند ساده‌تر، هزینه‌های کلی داوری نسبت به دادرسی در دادگاه‌ها کمتر است. در دعاوی طولانی مدت، هزینه‌های دادگاه (مانند هزینه‌های وکلا، حق تمبر و …) می‌تواند بسیار بیشتر باشد.

5 ـ رسیدگی تخصصی توسط داوران

در داوری می‌توان از داوران متخصص در زمینه‌های خاص بهره برد. این امر به‌ویژه در پرونده‌های پیچیده فنی یا تجاری اهمیت دارد، زیرا داوران تخصص بیشتری نسبت به قضات عمومی دادگاه‌ها دارند در حالیکه در دادگاه‌ها نیز قضات برای تصمیم‌گیری و انشاء رای از افراد خبره و صاحب‌نظر (کارشناسان رسمی) کمک می‌گیرند.

6ـ لازم‌الاتباع بودن تصمیمات داوری

رای صادره از سوی داور الزام‌آور و مانند رای دادگاه قابل اجرا است. طرفین معمولاً موظف به پذیرش و اجرای رای هستند، مگر اینکه دلایل قانونی مشخصی برای نقض آن وجود داشته باشد.

7ـ جلوگیری از افزایش تنش بین طرفین

برخلاف دادرسی دادگاهی که معمولاً به تنش و تقابل بیشتری میان طرفین منجر می‌شود، داوری به دلیل فرآیند غیررسمی‌تر و همکاری دو طرف در انتخاب داور، می‌تواند به حفظ رابطه دوستانه طرفین و کاهش تنش‌ها کمک کند.

8ـ بین‌المللی بودن داوری

در برخی موارد، به‌ویژه در قرارداد‌های تجاری بین‌المللی، داوری به‌عنوان روش ترجیحی حل اختلافات مورد استفاده قرار می‌گیرد. قوانین و مقررات بین‌المللی نیز بر داوری حاکم است و از این رو قابلیت اجرای آراء داوری در دیگر کشور‌ها بیشتر از آراء دادگاه‌های محلی است.

9ـ پرهیز از تشریفات قضایی

در داوری، تشریفات حقوقی و آیین‌های پیچیده دادرسی حذف می‌شود و طرفین می‌توانند به صورت ساده‌تر و سریع‌تر اختلافات خود را حل‌وفصل کنند.

10ـ قابلیت کنترل فرآیند

طرفین می‌توانند داور یا داوران مورد نظر خود را انتخاب کرده و حتی نوع رسیدگی (سریع یا تخصصی) را تعیین کنند. این امکان در دادگاه‌ها وجود ندارد و قاضی بر اساس قوانین و بدون نظر طرفین تعیین می‌شود. به دلیل این مزایا، داوری به‌ویژه در دعاوی تجاری، ملکی و برخی حوزه‌های حقوقی خاص بسیار محبوب است.