جلوه‌نمایی «تاریخ مهندسی آبِ ایران باستان» در کشور چین

محمدرضا مقدم

اشاره

به تازگی سمیناری با موضوع آب در کشور چین برگزار شد. «شیما کبیری» پژوهشگر نام‌آشنای حوزه آب و محیط زیست ضمن حضور در این سیمنار به ارائه سخنرانی با موضوع سازه‌های آبی ایران پرداخت. این پژوهشگر دارای دکتری مهندسی منابع آب است و در حوزه محیط زیست و گردشگری نیز مقاله‌های متعددی منتشر کرده است. آنچه در ادامه از نظر شما فرهیختگان می‌گذرد حاصل گفت و گو با این بانوی پژوهشگر است.

n در ابتدا بگویید حضور شما در سمینار کشور چین چگونه رقم خورد؟

به واسطه فعالیت‌های بین‌المللی که در حوزه آب دارم، توسط یکی از اساتید بین المللی در حوزه آب، برای ارسال چکیده سخنرانی به منظور حضور در سمینار «فرهنگ آب» که در کشور چین برگزار شد، معرفی شدم. به این ترتیب دو عنوان چکیده برای دبیرخانه سمینار ارسال کردم که هر دو پذیرفته شد و طی مکاتباتی که صورت گرفت برای ارائه سخنرانی در مورد مهندسی آب در ایران باستان به کشور چین دعوت شدم. دعوت نامه من از طرف وزارت منابع آب چین صادر شده بود و به همین دلیل تمام هزینه سفر به عهده کشور چین بود.

n چه کشورهایی در این سمینار حضور داشتند و موضوع سخنرانی شما چه بود؟

سمینار به صورت بین‌المللی برگزار شد و پژوهشگرانی از کشورهای امریکا، فنلاند، ایتالیا، هند، یونان، چین و… به ارائه سخنرانی پرداختند. تمرکز من بر روی «تاریخ مهندسی آب در ایران باستان» بود؛ در واقع تقریبا تمام سازه‌هایی که در ایران باستان به صورت هوشمندانه برای بهره‌برداری از منابع آب ساخته شده بودند را معرفی و از ویژگی‌های فنی آن صحبت کردم. سازه‌های تاریخی مانند قنات، آب انبار، پل‌ آبگذر، سازه‌ شترگلو، یخچال‌ها و…

n به غیر از شما شخص دیگری هم از ایران در سمینار حاضر بود؟ و بگویید سخنرانی شما چه بازتابی داشت؟

من تنها شخص ایرانی بودم که افتخار حضور در این سمینار را داشتم و از شگفتی‌های مهندسی آب در ایران صحبت کردم. در این سمینار، طبق برنامه ارائه شده آخرین سخنران بودم و تمام سخنرانی‌ها را گوش دادم.

پژوهشگران کشورهای مختلف از تاریخ چند صدساله مهندسی آب کشورشان صحبت کردند؛ درحالی که من به تاریخ 5 هزار ساله مهندسی آب در ایران باستان پرداختم که باعث حیرت و تشویق حاضران شد. حتی رئیس یونسکو در شرق آسیا، جناب آقای دکتر شهباز خان، شخصا به من تبریک گفت. ایشان خیلی ابراز علاقه و تاکید کردند که پژوهش‌های خودم را در این زمینه ادامه دهم. این موضوع باعث شد بیشتر از گذشته به ایرانی بودنم افتخار کنم.

n اصولا این سمینارها با چه هدفی برگزار می‌شود؟

وقتی یک کشور هزینه می‌کند و پژوهشگران را از نقاط مختلف دنیا دعوت می‌کند تا در مورد یک موضوع مشخص برای دانشجویان، اساتید و محققین کشور خودشان صحبت کنند و در حقیقت به آن‌ها آموزش بدهند، خیلی ارزشمند است و متاسفانه ما چنین دغدغه‌ای نداریم. زمانی که پژوهش در حوزه تاریخ آب را شروع کردم متوجه شدم که این موضوع برای بخش اجرایی آب اصلا اهمیتی ندارد. در صورتی که ثابت شده باید از تجربیات گذشتگانمان درس بگیریم تا بتوانیم به فکر آینده باشیم. تا زمانی که از دانش گذشتگان و آنچه که منطبق با شرایط اقلیمی ما بوده است درس نگیریم، قطعا نه در زمان حال و نه در آینده موفق نمی‌شویم.

n با توجه به این که پژوهش‌های متعددی در مورد قنات انجام داده‌اید؛ آیا چینی‌ها به این موضوع اذعان دارند که دانش حفر قنات متعلق به ایران است؟

وقتی در مورد قنات صحبت می‌کردم، چینی‌ها اعتقاد نداشتند دانش قنات از ایران به کل دنیا منتقل شده بلکه معتقدند دانش حفر قنات از کشور چین به سایر نقاط جهان راه یافته است. در سخنرانی‌ای که داشتم نموداری ارائه دادم که نحوه گسترش دانش قنات به چه صورت بوده است و تشریح کردم که این دانش از پرشیا یا همان ایران باستان به نقاط مختلف جهان از جمله کشور چین گسترش پیدا کرده است. البته گفتنی است که چینی‌ها در این حوزه اقدامات خیلی خوبی داشته‌اند و محصولات علمی و فرهنگی فراوانی را تولید کرده‌اند.

n این موضوع در مورد دیگر مسائل فرهنگی و تاریخی نیز وجود دارد؛ به نظر شما چرا نمی‌توانیم از هویت میراث فرهنگی خودمان دفاع کنیم؟

باید قبول کنیم که در این زمینه خیلی نقص داریم و اصلا کاری انجام نداده‌ایم. برای مثال چینی‌ها در مورد تاریخ خود و هر آنچه که به تاریخ چین مربوط می‌شود برنامه‌ریزی گسترده‌ای انجام داده‌اند. ما اطمینان داریم که دانش ساخت قنات متعلق به ایران باستان است ولی برای اثبات این موضوع چه کاری انجام داده‌ایم! در مقابل، آن‌ها تعداد زیادی کتاب و حتی کتاب‌های مختص به کودک و نوجوان منتشر کرده‌اند. کارگاه‌ها و سمینارهای متعدد برگزار می‌کنند؛ موزه‌های جذاب و غنی تاسیس کرده‌اند و بسیاری از اقدامات دیگر. در همین سمینار یک آقای فنلاندی از من درخواست کرد که منابعی به زبان انگلیسی در مورد سازه‌های آبی ایران باستان به او معرفی کنم. خوشحال شدم از این که یک پژوهشگر تا این حد به تاریخ و تمدن ایران علاقه دارد و همچنین ناراحت از این بودم که چرا هیچ منبع انگلیسی مدون و کاملی را نمی‌توانم به او معرفی کنم. البته چون منابع ارائه خودم به زبان انگلیسی بود، در اختیارشان گذاشتم. غم انگیز است که برای افرادی که تصمیم‌گیر هستند و این موضوعات اصلا اهمیتی ندارد.

چندین سال است که برای تاسیس موزه آب قزوین در حمام بلور تلاش می‌کنم اما علی‌رغم وجود دستورالعمل‌های مرتبط و امکان انجام آن، تاکنون موفق نشده‌ام. از مسئولین مرتبط و بخش خصوصی درخواست دارم تا برای رونق گردشگری آبی در شهر قزوین، حمایت و کمک کنند و از ایده‌های نخبگان در این حوزه‌ها نهایت استفاده را ببرند.

n با توجه به فعالیت‌هایی که در حوزه گردشگری دارید؛ گردشگری چین را چگونه ارزیابی کردید؟

کشور چین در چند دهه اخیر پیشرفت‌های اقتصادی زیادی داشته است و به همین میزان در بخش‌های دیگر از جمله گردشگری هم پیشرفت کرده‌اند. آن‌ها برای همه بناهای تاریخیشان برنامه دارند. اگر بنایی مرمت شده است در کنار آن نمایشگاهی از روند مرمت بنا احداث کرده‌اند. توجه به محیط زیست و فضای سبز و وجود درختان کهنسال که گاها با نگهدارنده مراقبت می‌شدند خیلی برایم جذاب بود و به خوبی نشان می‌داد که حفظ یک درخت تا چه میزان برای آنها مهم است. مطالعه و اشاعه میراث ملموس و ناملموس چین، آموزش کودکان برای اینکه به عنوان یک راهنمای گردشگری در موزه‌ها فعالیت کنند و همچنین لباس‌های سنتی چین باستان، که جوانان در بخش‌های تاریخی شهر بر تن داشتند، برای گردشگران خیلی جالب بود.

سمینار در شهر سرسبز گویلین برگزار شد. بخشی از  کانال تاریخی که شمال چین را به جنوب این کشور متصل می‌کند در این شهر قرار دارد. در بازدید تخصصی که از این کانال داشتیم، باید بگویم همه چی عالی بود. قایق‌هایی به همان شکل چین باستان، راهنمای تخصصی، موسیقی چین باستان، موزه علمی و… . در واقع می‌توانم بگویم چینی‌ها به بهترین شکل ممکن تاریخ مهندسی آب کشورشان را به دنیا معرفی می‌کنند.

n ضمن تشکر از همراهی شما، در خاتمه بگویید این روزها به چه کاری مشغولید؟

با وجود مشکلات متعددی که برای بنده در حوزه تخصصی خودم پیش آوردند همیشه سعی کردم علاوه بر اینکه بهترین عملکرد را داشته باشم، کاملا صادقانه، سالم و شفاف کار کنم و از همه جهات در خدمت مردم باشم و همچنین یک شهروند دغدغه‌مند برای استان و کشورم باشم. هر حرفی که زدم و هر اقدامی که انجام دادم در راستای اهداف عالیه حوزه آب و محیط زیست بوده است. با وجود تمام سنگ‌اندازی‌ها و مشکلات و عدم حمایت‌ها، تلاش کردم روحیه خودم را حفظ کنم و فعالیت‌هایم را ادامه دهم. رویدادهای مختلف با موضوع آب و محیط زیست و همچنین میراث و تاریخ آب، برنامه‌ریزی و اجرا کردم. در همین حوزه طرح من با موضوع «آموزش و فرهنگ‌سازی برای کودکان و نوجوانان در حوزه آب و محیط زیست» سال گذشته، جز 5 طرح برتر وزارت نیرو در جشنواره کشوری سرآمدان صنعت شد.

در کنار همه این‌ها با توجه به اینکه من راهنمای گردشگری هستم، سعی کردم روی سازه‌های آبی تاریخی قزوین تحقیق و پژوهش کنم و در این زمینه چند طرح گردشگری نوشته‌ام و همچنین با تشکیل گروه گردشگری لِیلو سعی کردم سفرها و رویدادهایی را در حوزه آب، محیط زیست و فرهنگ و تاریخ ایران برنامه ریزی و اجرا کنم.

ضمنا من مسئول گنجینه ملی آب قزوین هم هستم و به همین دلیل سعی کردم یک سری کارهای بنیادین در این زمینه انجام دهم که البته برخی اقدامات نیازمند حمایت بخش دولتی و خصوصی استان و کشور می‌باشد.

یکی از اهداف من در زندگی شخصی‌ام این است که یک انسان تاثیرگذار نه تنها در ایران بلکه در جهان باشم. ما یک کره زمین بیشتر برای زندگی کردن نداریم و هر فردی باید در جایگاه خودش از آب و محیط زیست حفاظت کند و این وظیفه تک‌تک ما هست. در همین جا از همه زنان و مردان سرزمینم دعوت می‌کنم که در راستای اعتلا و پیشرفت ایران عزیزمان تلاش کنند و به آینده امید داشته باشند.