بررسی مراحل مختلف خواب و چند و چون‌های آن

ترجمه و تدوین: ا. امیر دیوانی

مقدمه:

سیما رفیعی، عضو فعال انجمن تحقیقات طب سنتی از امام رضا(ع) روایت می‌کند که می‌فرماید: قدرت و سلطنت خواب در مغز است و آن مایه‌ی پایداری و نیرومندی جسم است. پس هرگاه خواستی بخوابی ابتدا بر سمت راست سپس بر سمت چپ بخواب و همچنین هنگام برخاستن از سمت راست برخیز. امیرمومنان (ع) می‌فرماید: پرخوری و پرخوابی جان را فاسد می‌کنند و زیان بار هستند.

خواب چیست؟

از نظر پزشکی مدرن خواب کافی برای سلامتی و حفظ فعالیت‌های عادی دستگاه عصبی لازم و ضروری است. در حقیقت خواب برای کمک به اعصاب است. در مدت خواب، اعصاب کاملا آزاد شده و از فشار و خستگی بیش از حد رهایی می‌یابند.

شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا می‌فرماید: روح نفسانی که گرداننده‌ی حس و حرکت است، به جایی بر‌می‌گردد که از آنجا شروع کرده است و ابزار حسی و جنبش را رها می‌کند، این ابزار بدون وجود روح نفسانی، از کار دست بر‌می‌دارند روح نفسانی در راه بازگشت به سوی مبدا تنها از ابزاری کاملا دست برنمی‌دارند که برای ادامه‌ی زندگی نباید بیکار بمانند و کار مداوم آنها ضروری و باید  همیشگی و بدون تعطیل باشد؛ مانند ابزارهای تنفسی؛ پس این حالت بازگشت روح به منشا و این از کار افتادن ابزار حرکت و حس را خواب می‌نامیم.

از دیدگاه جرجانی، هر گاه که نفس انسانی دست از تجسس چیزها که از طریق حواس به او می‌رسد، بازدارد حواس از آگاهی جستن از کارهای بیرونی فروایستند و برآساید، مردم بخسبند پس خواب این باشد.

خوب باید به اندازه‌ی کافی طولانی و عمیق باشد. خواب ناآرام، سبک و آشفته، حتی اگر طولانی مدت هم باشند، تازگی و شادابی خواب عادی را عاید نمی‌سازند. همان‌طور که ابوعلی‌سینا خواب را به دو نوع تقسیم می‌کند:

خواب طبیعی

خواب کاملا طبیعی، حالتی است که هر گاه روح حیوانی به درون روی می‌آورد که غذا را پخته گرداند، روح نفسانی در پی آن آید یا روح نفسانی به مبدا برمی‌گردد تا استراحتی کند و در این استراحت غذای خود را دریافت نماید و نمو کند و بر گوهرش بیفزاید و آنچه در زمان بیداری تحلیل رفته را تعویض نماید.

خواب کسی که تازه از بیماری شفا می‌یابد، هر چند در خوابی گران فرو رود خوابش به خواب طبیعی نزدیک است و دلیل بر آرام شدن بیماری است. اگر چه همین حالت از خواب برای تندرستی روی دهد، خوب نیست.

خواب غیرطبیعی

اگر روح نفسانی بسیار تحلیل رفته و این تحلیل زیاد، از حرکات زیاد رخ داده و زیاد تخلیه شده باشد یعنی به حالتی درآمده باشد که دیگر گوهرش آنقدر تاب گسترش را در خود نبیند که بتواند وظیفه‌ی خود را کاملا انجام دهد همچون شخصی خسته از کار و ورزش بسیار، ناچار به استراحت است طبیعت به دادش می‌رسد و به منشاش برمی‌گرداند تا به وسیله‌ی تغذیه‌ی کافی نیروی از دست رفته‌اش را بدو بازگرداند. این حالت از خواب را نمی‌توان کاملا طبیعی خواند. خواب طبیعی که قبلا ذکر شد انرژی تحلیل رفته‌ی زمان بیداری را تعویض می‌کند؛ اما خوابی که ناطبیعی است، انرژی تحلیل رفته‌ی خستگی را تعویض می‌نماید.

اقسام خواب از نظر ناصرالحکما

خواب گاهی راحت و سنگین و بعضی اوقات بسیار سبک و پریشان می‌باشد و کلا بر سه قسم است:

اول، خواب کامل، که خیال و عقیده تقریبا معدوم و حیات دماغی به نهایت ضعف می‌باشد و تنها حیات بدنیه وجود دارد.

دوم، خواب با رویا که خیال در آن موجود، ولی قدرت اراده و تخیل، معدوم می‌باشد و اتفاقا خیالات مختلفه مشترک شده موجب رویا گردند. رویا بر دو قسم است: بعضی اتفاقی و نتیجه‌ی وضع و کیفیت مخصوصه‌ای می‌باشند که در بیداری اتفاق افتاده و برخی دائمی و از حرکات اعضا ناشی می‌شود، مانند دیدن طیران در خواب که صفوفش با حرکات تنفسی، متحدالزمان و از نوسانات سینه حاصل می‌شود و از این قبیل است افتادن و پرت شدن و امثال این‌ها و کل این‌ها از جنس اضغاث احلام‌اند نه رویای صادقه.

سوم، خواب با حرکات مختلفه از قبیل مشی و تکلم که در آن رویا شدیدتر و موجب حرکت سایر اعضا و عضلات و چشم و گوش و لمس و غیره می‌شود و اسباب انتقال فرد خوابیده از نقطه‌ای به نقطه دیگر می‌گردد.

علاوه بر اقسام سه گانه خواب، قسم چهارمی نیز هست موسوم به «نُعاس» که قسمتی از خواب سنگین و احتقان‌آمیز است و علاوه بر آن که اسباب راحتی نبوده، موجب ضعف هم می‌شود.

منبع: رفیعی، سیما، «خواب نوشین با مداد رحیل ….»، «ماه‌نامه ی نیک و ند»

مشکلات خواب  و بی‌خوابی سالمندان

همگان آن هنگام که شخص سالخورده‌ای را می‌بینیم تا حدی توقع داریم که از مشکلات برخاسته از خواب و ناتوانی در داشتن خوابی آرام و بی‌دغدغه شکوه و شکایت کند. ولی جالب این جاست که فزونی سن و سال صرفا موجب پیدایش اشکالات خواب نمی‌گردد.

شمار فراوانی از افراد مسن از بروز معضلاتی همچون دشواری موقع خوابیدن، بیداری‌های پیاپی شبانگاهی، داشتن خواب سبک و زود از خواب چشم گشودن، شاکی‌اند!

از سویی بدون در نظر داشتن سن و سال نباید از یاد برد خواب خوب و بسنده جهت حفظ سلامت جسم و روان آدمی لازم است و همزمان با افزایش عمر، خواب دلخواه شبانه هم دارای اهمیت بسزایی است. لیکن شاید این پرسش برای‌تان پیش آید که اصولا چند ساعت خواب در سراسر شبانه‌روز برای سالمندان کفایت می‌کند؟ ضمن مطالعه‌ی مطالب زیر به جواب سوال خود می‌رسید.

خواب نوشین و بامداد رحیل

باز دارد پیاده را ز سبیل

«سعدی»

باید دانست که خواب بسنده و راحت از عوامل عمده‌ی تندرستی در دوران سالخوردگی به شمار می‌آید زیرا طی خواب بدن ما نیروی از کف رفته‌اش را باز می‌یابد و جهت تلاش‌های جدید پنداری و جسمانی آماده می‌شود. طبعا در سنین بیش از 60 سال، نیاز به خواب و استراحت تقلیل می‌یابد ولی بر عکس تعداد زیادی از پیران مایلند مثل دوره‌ی شباب و میانسالی به محض ورود به بستر و بعد از تقریبا 20 دقیقه به خواب روند و از 8 ساعت خواب معمول برخوردار باشند. از همین روی چنانچه نگاهی گذرا به مطب متخصصان مغز و اعصاب بیندازید، در می‌یابید که شوربختانه از جمله مراجعات پر و پا قرص، اینان‌اند و علت اصلی مراجعه‌شان پیدایی مشکل بی‌خوابی است و بس!

علت خوب نخفتن پیران

احتمال دارد دگرگونی‌های ناخواسته‌ای در چگونگی خواب ما پدید آورد و سبب بروز اختلالاتی نظیر خواب منقطع، کاهش خواب عمیق و بیدار شدن‌های پی‌درپی گردد. لکن خواب نامناسب دوران پیری به علل گوناگونی بستگی دارد که عبارتند از:

 —عادات اشتباه خوابیدن: شایع‌ترین دلیل بی‌خوابی در سالمندان، عادات خواب یا محیط خواب نامناسب است و از جمله این عادات ناصحیح می‌توان به ساعات نامنظم برای رفتن به رختخواب، چرت زدن زیاد روزانه، نوشیدن فراوان چای، قهوه و عدم کاربرد نیروی بدنی کافی در ازای روز اشاره کرد. خوشبختانه بهبود این شرایط هم آسان است و با تغییر خوی‌های نامتناسب و تبدیل‌شان به عادت‌های درست.

مردمان جمله بخفتند و شب از نیمه گذشت

آنکه در خواب نشد، چشم من و پروین است

«سعدی»

— درد حاصل از بیماری: درد قادرست انسان را از خواب مناسب محروم سازد. وانگهی، چه بسا از اوضاع جسمی کهنسالی چون نیاز به دفع ادرار، ورم مفاصل، تنگی نفس، پوکی استخوان، آلزایمر و نظیر این‌ها ممکن است مشکلاتی را برای بهره‌مندی از خوابی آرام فراهم آورد.

— اثر منفی داروها: پیران فزون‌تر از جوانان دارو مصرف می‌کنند و آمیزه (ترکیب) خیلی از داروها با تاثیرات جانبی دارویی ویژه ممکن است به اختلال خواب بیانجامد و یا حتی سستی و خستگی پدید آورد.

بگو به خواب که امشب میا به دیده‌ی من

جزیره‌ای که امکان تو بود، آب گرفت

«صائب تبریزی»

— عدم فعالیت بدنی کافی روزانه: هر گاه زندگی فاقد تحرکی دارید، امکان دارد احساس خواب آلودگی نداشته یا کمتری داشته باشید. در عین حال احتمال دارد پیوسته حس کسالت و خواب نمایید. پس توجه داشته باشید که ورزش و فعالیت بدنی منظم در هر سنی به خواب دلخواه منتهی می‌گردد.

— فشار روانی (استرس) یا اختلالات روحی: تغییرات چشمگیر حیات چون مرگ یکی از عزیزان تنش‌زاست. نگرانی یا ناراحتی هم قادرست انسان را بیدار نگه دارد و به اصطلاح، خواب آرام را از او بستاند. همین حالت به نوبه‌ی خود موجب تشدید اضطراب یا افسرده دلی شود. از این روی، فشار روحی ما را در یک چرخه‌ی معیوب بدخوابی و حتی بی‌خوابی گرفتار می‌کند.

— نابسامانی‌های خواب: بی‌خوابی، اختلال تنفس در خواب مثل خروپف یا آپنه‌ی خواب در افراد مسن، بیشتر رخ می‌نماید و متاسفانه اکثر سالخوردگان به این معضل توجه ندارند. در صورتی که در زمره‌ی این دسته از مردم هستید، به شما توصیه می‌کنیم مراجعه به یک مرکز درمانی (کلینیک) ویژه‌ی خواب را در اولویت‌های برنامه‌‌ی زندگی‌تان قرار دهید.

— ارتباط بین خواب و کسالت در دوران سالمندی: امکان دارد قبل از احساس خواب آلودگی یا نیاز به خواب و استراحت به بستر می‌روید، بعد از مدتی از بی‌خوابی کلافه شده و ناچار از بستر برمی‌خیزید و تکرار خوابیدن و برخاستن، سبب کسالت‌تان می‌شود. ضمنا چنین حالتی قدرت رو کردن به امور دیگر را نیز از شما سلب می‌نماید و در نتیجه روز هنگام دچار رخوت و کم حوصلگی گشته و توان انجام هیچ کاری را ندارید. روان‌پزشکان یکی از طرق رویارویی با بی‌خوابی‌های شبانگاهی را صرف‌نظر کردن از خواب بعدازظهر قلمداد می‌کنند و مخصوصا پیران را از خوابیدن و خو گرفتن به خواب پس از ظهر منع و قدغن می‌نمایند. اگر نمی‌توانید از خواب بعدازظهر دست بکشید، تا سر حد امکان فاصله خواب پس از ظهر تا شب را طولانی‌تر سازید.

تنظیم برنامه‌ی خواب و خوابیدن در سر ساعت معین هم یکی دیگر از سفارشاتی است که به منظور دوری جستن از بی‌خوابی‌های شبانه و برخورداری از خواب راحت و بسنده تاکید شده است. به همین سبب پژوهندگان را باور بر این است که از رختخواب تنها باید جهت خوابیدن سود جست و حتی هر گاه ضعف و رخوت بر شما غلبه کرد، از تماشای تلویزیون یا مطالعه‌ی کتاب و روزنامه در بستر خودداری ورزید. چرا که این شیوه اندک اندک به شکل عادت برای‌تان در می‌آید و اثر نامطلوبی برخواب راحت شبانگاهی می‌نهد.

آیا چرت زدن روزانه خوب است یا بد؟

هر آینه طی روز احساس هوشیاری و آمادگی کامل ندارید، چرتی کوتاه شاید چیزی باشد که بدان نیازمندید. از دیدگاه اکثر مردم چرتی کوتاه احتمالا توان ضروری برای بقیه‌ی روز را فراهم سازد. پس شما نیز بیازمایید. ممکن است چرت نیمروز یاری‌تان کند. ولی به خاطر بسپارید که چنین چرتی باید کوتاه، اول وقت و در شرایطی مناسب انجام پذیرد تا با مشکل کسالت رویاروی نگردید. به عبارت دیگر فقط 30 ـ 15 دقیقه در اوایل بعدازظهر، در محیطی آرام، با نور و سرو و صدای محدود بخوابید و خواب‌تان طولانی نشود.

کجال خواب نمی‌باشدم ز دست خیال

در سرای نشاید بر آشنایان بست

«سعدی»

چند توصیه‌ی مفید برای خواب راحت شبانه همگان

1ـ دو ساعت پیش از اینکه سر به بالین بگذارید، نوشیدن مایعات را قطع کنید تا خواب آرام‌تری داشته باشید. در این حالت ناچار نیستید در میانه‌ی خواب بیدار گردید و به اصطلاح بد خواب شده و چونی (کیفیت) خواب نازل‌تری داشته باشید.

2ـ کافئین را دیر هنگام نخورید و سعی کنید از عصر، مصرفش را متوقف سازید.

3ـ چرت‌های منظم یا طولانی را در سراسر روز بکاهید. جهت حفظ چرخه‌ی خواب مطلوب، چرت زدن در طول روز را به 10 تا 20 دقیقه محدود کنید. چنانچه دریافتید که همین میزان نیز موجب بدخوابی‌تان در شب می‌شود، قید خواب روز را بزنید.

4ـ سعی کنید در ساعات ثابتی بخوابید و بیدار شوید. نظم در خواب به ما مدد می‌کند که از کیفیت بالاتری در خواب بهره‌مند شویم. تجربه‌ی خواب‌های طولانی آخر هفته قادرست وضع خواب روزهای بعد شما را مختل نماید.

5ـ سوء مصرف مشروبات الکلی صحیح است. ممکن است در ابتدای خواب مشکلی ایجاد نکند، اما این افراد در میانه‌ی خواب، بیدار می‌شوند.

6ـ سعی کنید هر چه به سمت شب و زمان خواب خویش نزدیک می‌شوید، کمتر سمت خوراکی‌ها بروید و بهتر است ساعات آخر شب چیزی نخورید.

7ـ مسایل مربوط به خرخر کردن در شب را حل کنید. کیفیت نفس کشیدن شما در کیفیت خواب‌تان اثر می‌نهد.

8ـ در صورتی که هر روز صبح که بیدار می‌شویم، احساس خستگی می‌کنیم، امکان دارد این حالت به دلیل کمبود آهن و ویتامین دی باشد.

9ـ در اتاق خواب هر اندازه دما متناسب، سر و صدا و چیدمان وسایل مناسب‌تر باشد، خواب بهتری خواهید داشت.

10ـ تخت و تشک راحت، بالشی که گردن‌تان بر روی آن آسوده باشد و روانداز مناسب می‌تواند کیفیت خواب شما را بیفزاید.

11ـ محیط خواب خود را تا آن جایی که ممکن است تاریک نگه دارید و نورهایی مانند آباژور، تلفن همراه، تلویزیون، نمایشگر رایانه، تبلت و غیره را مهار کنید. نور، ضرباهنگ (ریتم) خواب طبیعی را مختل می‌کند.

12ـ استحمام قبل از خواب، به شما یاری می‌نماید خواب آرامی داشته باشید.

13ـ منظم ورزش کردن فرد را در مسیر تندرستی قرار می‌دهد، لیکن برای بهبود کیفیت خواب‌تان پیش از خواب ورزش نکنید و ساعات دیگر روز را برای ورزش برگزینید.

14ـ چنانچه به خاطر درد از خواب برمی‌خیزید، با پزشک خویش رایزنی نمایید تا داروهای‌تان تنظیم شوند و بهتر بخوابید.

15ـ مصرف مکمل‌هایی مانند ملاتونین که مصرف مقدار اندکش در بازه‌ی زمانی 3 ماهه عوارض بس ناچیزی دارد به اثبات رسیده است که کیفیت خواب را بالاتر می‌برند. استفاده از مکمل‌های دیگری همانند منیزیم باعث آرامش در خواب می‌شود. در ضمن دمنوش یا قرص‌های اسطوخودوس، سنبل‌الطیب و بانونه در بهبود کیفیت خواب تاثیر دارند.

16ـ مصرف کربوهیدرات‌های تصفیه شده نظیر ماکارونی موجب افزایش قند خون و افزایش انرژی می‌گردند و بهتر است در شب مصرف نشوند تا کیفیت خواب بالاتری داشته باشید.

17ـ از خوابیدن با تلویزیون روشن بپرهیزید.

خوراکی‌های خواب‌آور

1ـ بادام

بادام سرشار از منیزیم است و افزایش سطح این ماده معدنی در بدن می‌تواند باعث ریلکس شدن عضلات و بالا رفتن کیفیت خواب در افراد مختلف شود. به علاوه پروتئین مرغوب موجود در بادام می‌تواند سطح قند خون را در طول خواب ثابت نگه دارد. ثابت ماندن قند خون در طول خواب باعث می‌شود پریدن از خواب و احساس گرسنگی در طول شب به حداقل ممکن برسد. به همین دلیل بهتر است در وعده شام، حدود 35 گرم بادام خام را به سالاد خود اضافه کنید یا 4 تا 5 عدد بادام را یکی، دو ساعت پیش از خواب میل کنید.

2ـ موز

اگر برخی از شب‌ها دچار بی‌خوابی می‌شوید، از رختخواب خود بیرون بیایید یک عدد موز بخورید. موز جزو بهترین منابع دریافت منیزیم و پتاسیم محسوب می‌شود. این دو ماده معدنی مفید هم به سادگی استرس را از روان و عضلات شما دور خواهند کرد و هم آرامشی نسبی را که لازمه داشتن خواب راحت است، برایتان به ارمغان خواهند آورد.

به علاوه موز حاوی ماده‌ای به نام تریتوفان نیز هست که این ماده در مغز ما به سروتونین و ملاتونین تبدیل می‌شود این ترکیب‌های هورمونی جزو موادی هستند که افزایش سطح‌شان در مغز می‌تواند آرامش بیشتری را برای افراد در پی داشته باشد و استرس و فکر و خیال‌های بی‌جا را از آنها دور کند. به همین دلیل اگر تجربه خواب خوبی را در طول شب ندارید، حدود نیم ساعت پیش از خواب یک عدد موز را با یک لیوان شیر ولرم مخلوط کنید و آن را بخورید.

3ـ لبنیات

ماست، شیر و پنیر هم مانند موز حاوی تریپتوفان هستند و مصرف آنها پیش از خواب می‌تواند آرامش بیشتری را برایتان به دنبال داشته باشد. اصلا وجود همین تریپتوفان در محصولات لبنی است که باعث می‌شود شما بعد از مصرف خوراکی‌هایی مانند ماست و دوغ احساس خواب آلودگی کنید. ضمن اینکه کلسیم موجود در لبنیات هم یکی از بهترین عوامل کاهش استرس در بدن به شمار می‌رود.

با این حساب اگر می‌خواهید شامی سبک و سالم بخورید و خوابی راحت را هم تجربه کنید، مصرف شیر، ماست، پنیر و دوغ را به همراه نان‌های سبوس‌دار و مقداری سبزی تازه به شما پیشنهاد می‌کنیم.

4ـ تخم‌مرغ آب‌پز

تخم‌مرغ یکی از غنی‌ترین منابع دریافت پروتئین است. در میان تمام موارد پروتئینی مختلف از جمله انواع گوشت‌های قرمز، سفید، تخم‌مرغ از پروتئین به مراتب بالاتری برخوردار است. همان‌طور که در موارد بالا عنوان شد، مصرف خوراکی‌های سرشار از پروتئین می‌تواند به داشتن خواب راحت کمک کند. البته بهتر است تخم‌مرغ را به صورت کاملا آب‌پز و سفت همراه یک لیوان دوغ کم نمک و مقدار کمی نان سبوس‌دار مصرف کنید تا ارزش تغذیه‌ای شام خود را هر چه بیشتر افزایش دهید.

5ـ جوی دو سر

جوی دوسر جزو غلاتی است که بیشتر افراد آن را به صورت خشک و بو داده در وعده صبحانه مصرف می‌کنند. اما آیا می‌دانید که مصرف یک پیاله بزرگ از سوپ جوی دوسر می‌تواند خواب خوشی را برایتان به همراه داشته باشد؟ این سوپ یک غذای نرم، گرم، ساده، ارزان و مغذی است. کلسیم، منیزیم، فسفر و پتاسیم موجود در جو دو سر هم می‌تواند باعث بالا رفتن کیفیت خواب شما شود. البته هر چه میزان نمک و روغن سوپ جوی دو سر کمتر و میزان سبزی‌های به کار رفته در آن بیشتر باشد، سوپ مغذی‌تری در اختیارتان خواهد بود. مصرف مداوم جوی دو سر، علاوه بر سیر نگه داشتن طولانی مدت شما می‌تواند باعث کاهش سطح کلسترول خونتان هم بشود، بنابراین خوردن این سوپ حدود 2 تا 3 ساعت پیش از خواب همراه یک کف دست نان سبوس‌دار به افراد بد خواب توصیه می‌شود.

6ـ گیلاس

محققان دانشگاه پنسیلوانیا به تازگی اعلام کرده‌اند که مصرف یک لیوان آب گیلاس، یک پیاله گیلاس تازه، کمی گیلاس خشک یا حتی کمپوت بدون شکر گیلاس، حدود نیم تا یک ساعت پیش از خواب می‌تواند حس خوب‌آلودگی بیشتری را برای افراد به همراه داشته باشد. مصرف گیلاس باعث افزایش سطح ملاتونین در بدن و ایجاد حس کرختی و سبکی در عضلات می‌شود و به همین دلیلی هم خوردن آن به افراد مبتلا به بی‌خوابی پیشنهاد می‌شود.

7ـ غلات سبوس‌دار

غلات سبوس‌دار جزو کربوهیدرات‌های پیچیده‌ای محسوب می‌شوند که ارزش غذایی به مراتب بالاتری نسبت به غلات تصفیه شده دارند.

نان‌های سبوس‌داری مانند نان سنگک‌، ماکارونی و برنج‌های قهوه‌ای همگی جزو غلات کامل طبقه‌بندی می‌شوند. تریپتوفان موجود در این غلات عاملی برای افزایش کیفیت خواب است. اگر بتوانید مقدار مشخصی از غلات کامل را در وعده شام خود بگنجانید می‌توانید از هضم خوب و راحت غذا و داشتن خوابی راحت در طول شب مطمئن شوید. از آنجا که عمل هضم نان‌های سبو‌س‌دار در بدن به آرامی صورت می‌گیرد. بنابراین گنجاندن آنها در وعده شام می‌تواند انرژی کافی شما را تا صبح فراهم کند تا مجبور نباشید در طول شب چند بار به خاطر گرسنگی از خواب بپرید.

درمان بی‌خوابی با دمنوش «بنفشه»

گیاه‌شناسی

بنفشه گلی معطر با ساقه‌ای کوتاه به رنگ بنفش یا زرد و بوته‌ای پایا و چند ساله است. برگه‌های قلبی شکل گیاه دمبرگ درازی دارند که از محل مشترکی در انتهای گیاه (تقریبا هم سطح با زمین) خارج می‌شوند. این برگ‌ها روی زمین گسترده‌اند گل‌ها به شکل منفرد روی دمگل و گیاه قرار گرفته‌اند. دمگل‌ها نیز در محل اتصال به گل، حالت خمیده و عصا مانند دارند.

گل‌های زیبا و معطر بنفشه که در اوایل بهار ظاهر می‌شوند، در مقابل نور رنگ خود را از دست می‌دهند، اما در جای خشک و تاریک رنگ خود را حفظ می‌کنند.

بنفشه‌ی معطر بومی اروپا و آسیاست و بیشتر در نواحی سایه‌دار و مرطوب می‌روید خاستگاه این گیاه به طور طبیعی در شمال ایران است، ولی با توجه به اینکه امروزه به عنوان یک گل زینتی در باغچه‌ها کاشته می‌شود، می‌توان آن را در بیشتر نقاط ایران یافت، به بنفشه «گل زیر برف» نیز می‌گویند، زیرا آن را در زمستان می‌کارند.

مصارف دارویی

بنفشه‌ی معطر از زمان‌های دور، مصرف دارویی داشته است، در طب سنتی ایران تمام قسمت‌های بنفشه از جمله برگ، گل دانه، ریشه و سرشاخه‌های آن قابل استفاده هستند گل و برگ بنفشه کاملا خوراکی است و می‌توان به شکل خام یا پخته در تهیه‌ی چای، شیرینی، سوپ، کیک و سالاد از آن استفاده کرد. برگ‌های گیاه در تمام طول زمستان قابل استفاده و دارای طعم ملایم هستند این گیاه را می‌توان به شکل روغن، کرم، عرقیجات و شربت مصرف کرد.

طبیعت

بنفشه دارای طبیعت سرد و تر است.

شیوه دم کردن بنفشه

برای تهیه‌ی دم کرده‌ی گل بنفشه باید 70 گرم برگ‌های تازه‌ی آن را با آب سرد بشویید، سپس با نیم لیتر آب بجوشانید بعد از ۱۲ ساعت وقتی دم کرده سبز رنگ شد، آن را صاف کرده و در یک شیشه در بسته، داخل یخچال بگذارید. هر دو ساعت یک بار، مقداری از این دم‌کرده بنوشید.

خواص درمانی

دمنوش بنفشه خواب‌آور است، اگر دچار بی‌خوابی هستید ۳۰ دقیقه پیش از رفتن به رختخواب، یک فنجان از این دم کرده بنوشید.

دم کرده‌ی این گیاه دارویی، درمان کننده‌ی بیماری‌های ریوی، سرفه‌های اسپاسمی و تنگی نفس است. به این منظور، باید هر هشت ساعت یک بار از آن استفاده کرد.

برای درمان روماتیسم، روزی دو بار از کمپرس دم کرده‌ی برگ‌های بنفشه استفاده شود.

می‌توان دم کرده‌ی بنفشه را بعد از تغلیظ به شکل کمپرس برای درمان بیماری‌های پوستی استفاده کرد.

از پودر گیاه و آب، خمیری درست می‌شود که برای بهبود زخم‌ها و جراحت‌ها مفید است.

از فرآورده‌های گل بنفشه برای درمان مشکلات مجاری ادرار به خصوص دفع سنگریزه در مجاری استفاده می‌شود.

دم کرده‌ی این گل سردرد را تسکین می‌دهد و ضد میگرن است.

مضرات

زیاده‌روی در خوردن گل بنفشه ممکن است باعث سنگینی معده و آشفتگی حال شده و موجبات ضعف را فراهم آورد که در این صورت باید از انیسون (بادیان رومی) استفاده کرد همچنین مصرف زیاد آن باعث تهوع و استفراغ خواهد شد.