بحران جنگ و تخریب میراث تاریخی

نفیسه کلهر

جنگ‌ها همیشه ویرانی به بار می‌آورند، نه فقط ساختمان‌ها و آدم‌ها بلکه میراث تاربخی و طبیعی نیز از گزند جنگ در امان نیستند.

و این سوال مطرح است که قانون‌گذاران چه دوراندیشی‌ای برای چنین شرایطی داشته‌اند؟ وظیفه حفاظت از میراث کهن تاریخی در ادوار مختلف بر دوش کیست؟

«ناصر کاکاوند» وکیل در این خصوص به سوالات ولایت پاسخ داده است که در ادامه می‌خوانید.

o آیا در حقوق بین‌الملل قوانینی برای حفاظت از آثار تاریخی در دوران جنگ وجود دارد؟ ‌قوانین بازدارنده‌ای که مانع از حملات جنگی و تخریب آثار تاریخی باشند؟

در پاسخ به این سوال ابتدا باید بگویم که از سال ۱۸۶۴ تا ۱۹۴۹، یعنی پس از جنگ جهانی دوم، کنوانسیون ژنو گسترش یافت و شامل چهار کنوانسیون شد که به طور کلی این کنوانسیون‌ها حمله به مراکز غیرنظامی از جمله مناطق مسکونی، مراکز درمانی و آموزشی را ممنوع اعلام کردند.

از طرفی دیگر کنوانسیون حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان مصوب 16 نوامبر 1972 در کنفرانس عمومی یونسکو که ایران نیز به آن پیوسته است در کنوانسیون میراث جهانی یونسکو، مجموعه قوانینی را تصویب کرد که به ضرورت حفظ آثار تاریخی در همه زمان‌ها اشاره دارند. لیکن متاسفانه در عمل هیچ بازدارندگی در خصوص برخورد با کشورهای متخاصمی که آثار تاریخی کشورها را مورد تخریب و آسیب قرار می‌دهند وجود ندارد.

¨ ‌در قوانین ملی چطور؟ آیا حفاظت از  آثار  تاریخی و میراث فرهنگی در بحران‌هایی مانند جنگ‌ها و درگیری‌های داخلی دیده شده است؟

با توجه به اهمیت آثار تاریخی، مقنن فصل نهم قانون مجازات اسلامی ایران را به حفاظت از ابنیه، اماکن، محوطه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی ـ تاریخی یا مذهبی و یا تزئینات، ملحقات، تاسیسات، اشیاء و لوازم و خطوط و نقوش منصوب یا موجود در اماکن مذکور اختصاص داده است و برای افرادی که اقدام به تخریب و لطمه وارد آوردن به اماکن فوق در هر زمانی نمایند جرم‌انگاری نموده و کیفر تعیین نموده است.

اما در هیچکدام از قوانین اشاره مستقیمی به تخریب آثار تاریخی در حملات جنگی نشده است.

¨ ‌به نظر شما لزوم وجود چنین قوانینی چیست؟ و چرا باید قانونگذار میراث تاریخی را در زمان وقوع بحران‌های انسانی مد نظر قرار دهد؟

آثار تاریخی میراث فرهنگی و میراث طبیعی، منابع جایگزین‌‌ناپذیری از زندگی و الهامات تاریخ بشر هستند. میراث پدرانمان که باید بی کم و کاست به نسل آینده منتقل کنیم. چیزی که مفهوم میراث جهانی را استثنایی می‌کند استفاده و کاربری جهانی آنها است. اماکنی که به عنوان میراث جهانی معرفی می‌شوند صرف نظر از مکانی که در آن قرار گرفته‌اند، متعلق به همه مردم جهان هستند. از آنجائی که آثار تاریخی آثاری بی‌بدیل هستند که در بسیاری موارد امکان احیاء و یا مرمت آنها دیگر وجود ندارد و در صورت تخریب نابود خواهند شد، بنابراین وجود قوانین الزام‌آور که قابلیت پیشگیری از تخریب آثار تاریخی را داشته و یا در صورت وقوع با شدیدترین ضمانت اجرا مانع تکرار آن و امکان اخذ غرامت و جبران آن وجود داشته باشد، ضروری است.

¨ ‌خلأ قانونی در حمایت از آثار تاریخی ارزشمند می‌تواند منجر به وقوع چه بحران‌هایی شود؟

با توجه به اینکه اغلب آثار تاریخی، آثار منحصر به فرد و یگانه‌ای می‌باشند که نماد و یادگار دوران تاریخی یا اقوامی هستند که خالقیت آنها دیگر وجود ندارند، لذا در صورت نابودی و یا تخریب آثار، چه بسا امکان مرمت و یا احیاء آن به هیچ عنوان وجود نداشته و در صورت تخریب برای همیشه از بین خواهند رفت، بنابراین در صورت وجود خلأ قوانین، خسارات غیرقابل جبرانی رخ خواهد داد.

¨ لطفا هزینه بازسازی میراث تاریخی نسبت به هزینه بازسازی تاسیسات و زیرساخت‌ها را بفرمایید.

همانطور که ذکر گردید اغلب آثار تاریخی منحصر به فرد و خاص بوده و در مواردی در صورت تخریب و یا نابودی فعلا با صرف هر میزان هزینه متاسفانه امکان احیاء یا مرمت آن وجود نداشته و یا در صورت مرمت قطعا به حالت قبل باز نخواهد گشت.

¨ ‌باتشکر، سخن آخر خود را بفرمایید.

ایران، سرزمینی با پیشینه‌ای کهن و فرهنگی چند هزار ساله، در فوریه سال ۱۹۷۵ میلادی به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو پیوست و از همان زمان، در مسیر ثبت گنجینه‌های تاریخی و طبیعی خود در فهرست جهانی گام نهاد. این اقدام، فرصتی بود تا آثار ماندگار تمدن ایرانی در کنار میراث دیگر ملت‌های جهان، به‌عنوان بخشی از تاریخ مشترک بشریت شناخته شوند.

از زمان عضویت ایران در این کنوانسیون تاکنون، ۲۸ اثر فرهنگی و طبیعی از سراسر کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند؛ همچنین هزاران آثاری که ثبت ملی شده و یا تاکنون هنوز به ثبت نرسیده‌اند. آثاری که هرکدام روایتگر گوشه‌ای از هویت، هنر، دانش، و معماری ایرانی هستند. متاسفانه در جنگی که در حال حاضر گریبانگیر کشورمان شده با وجود تخریب آثار تاریخی ثبت جهانی و ملی شده اغلب نهادهای بین‌المللی مانند یونسکو سکوت اختیار کرده و هیچ اعلام محکومیت و یا واکنشی نشان نداده‌اند.