باغستان سنتی قزوین، بزرگترین آبخوان طبیعی منطقه
- شناسه خبر: 48257
- تاریخ و زمان ارسال: 7 آذر 1403 ساعت 07:30
- بازدید :
قدیمیترین اشاره مکتوب به باغستان سنتی قزوین مربوط به سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی در قرن چهارم هجری است. «دهم محرم به قزوین رسیدم. باغستان بسیار داشت، بی دیوار و خار، هیچ مانعی از دخول در باغها نبود و قزوین را شهری نیکو دیدم، بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده، مگر آنکه آب در وی اندک بود و منحصر به کاریزها در زیرِ زمین…». این اشاره دلالت بر قدمت بیش از هزارساله باغستان دارد و نیز آنکه قزوین در آن زمان نیز از آب و هوای خشکی برخوردار بوده است.
شهر قزوین در دامنه کوهپایههای البرز و بر روی مخروطافکنه رودخانههای فصلی واقع شده است. به همین دلیل در فصول زمستان و بهار در معرض سیلابهای فصلی قرار میگیرد، در حالیکه در طول تاریخ خود و از ابتدای شکلگیری باغستان، آب و هوایی خشک داشته است.
این باغها برای حفاظت از شهر در برابر این سیلابها، هوشمندانه به صورت حلقه سبزی در اطراف شهر احداث شده است. باغستان تا حدود شش دهه قبل، تا بیش از ۴۰۰۰ هکتار وسعت داشته است که به دلایل متعدد از جمله بیتوجهی به جایگاه باغستان در پایداری اکوسیستم قزوین، بخش شمالی آن تخریب شد و بخشهایی از شرق و غرب آسیب دید.
باغهای سنتی قزوین و آبیاری سیلابی
باغهای سنتی از نظر وسعت نابرابر، بدون حصار و متصل به هم هستند و به صورت حوضچههایی با اشکال هندسی نامنظم در کنار هم قرار گرفتهاند. مساحت هر قطعه باغ از ۲۵۰ تا ۵۰۰۰ مترمربع (متوسط ۲۰۰۰ متر مربع) و به تعداد تقریبی۱۰هزار قطعه که در شرق، جنوب و غرب قزوین واقع است.
تراکم پوشش گیاهی در باغهای جنوبی بیشتر است ولی اساسا شاخص پوشش در محدوده متوسط و ضعیف ارزیابی میشود. مرزهای خاکی قطوری با ارتفاع نیم تا یک و نیم متر باغها را از هم جدا میکنند. در باغستان سنتی، سیلابها از طریق رودخانههای فصلی، وارد نهرهای درونباغی میشوند و در کرتها ذخیره شده و به مرور در زمین نشست میکنند. باغها در فصل بارندگی به نوبت تا ارتفاع کرتها پر از آب میشوند و این آب به مرور در خاک نفوذ میکند و درختان و بوتهها آبیاری میشوند. همچنین نفوذ تدریجی آب به میزان دوسوم آب ورودی میتواند سفرههای آب زیرزمینی را تغذیه کند.
آبیاری باغستان امروز همچنان بر مبنای نسخهای از طومار آب از طریق سیستم مدیریت سنتی باغستان تقسیم میشود که ممهور به مهر «حمداله مستوفی» در قرن هفتم هجری قمری است. سیستم بومی تقسیم آب باغستان سنتی قزوین در فهرست آثار ناملموس ملی به ثبت رسیده است. این شیوه آبیاری، سیلاب را که تهدیدی برای ادامه حیات شهر به شمار میرفته، با ایجاد بازده اقتصادی به فرصتی بینظیر تبدیل نموده است.
سامانه پخش سیلاب در باغستان سنتی قزوین و منابع آبی آن
در شبکه هیدروژئولوژی قزوین، رودخانههای فصلی شامل رودخانههای باراجین، بازار، وشته، زویار و دلیچای به داخل باغستان سنتی هدایت میشوند. در کنار آن منابع آبی دیگری که امکان بهرهبرداری دارند عبارت از: آبهای زیرزمینی، شبکه آبیاری طالقان، پساب شهر قزوین و آبهای سطحی شهر قزوین است که باغستان به جز چند مورد حلقه چاه بهرهای از آنها ندارد. شکل ۴ مهمترین منابع آبی باغستان رودخانههای فصلی قزوین را نشان میدهد. میزان پذیرش آب در باغستان به ازای ۲ بار آبیاری طبق برآورد مشاورین آورث ۳۰ میلیون مترمکعب است مدیریت ناصحیح و برخی محدودیتها موجب اتلاف ۴۵ تا ۵۰ درصدی حقابه باغستان شده است.
طبق گزارش مشاورین آورث و آمار شرکت آب منطقهای، رودخانه باراجین (ارنجک) از مهمترین سرشاخههای شمالی قزوین به حساب میآید و مهمترین منبع آب تامینکننده بخش شرقی باغستان به مساحت ۹۰۰ هکتار است. آبدهی این رودخانه ۱۱/۱۴ میلیون مترمکعب در سال است. اگر برداشتهای بالادست و اتلاف آب را در نظر بگیریم، ۸۱/۷ میلیون مترمکعب از آن به باغها میرسد. آب رودخانه باراجین در محل سد به دو رشته تقسیم میشود. یک رشته از آن با استفاده از آبهای سیلابی و بهاره تا حدود خردادماه، بخشی از باغهای شرقی، جنوب و جنوب شرقی را مشروب میسازد و رشته دیگر راهی دشت قزوین میشود.
رودخانه بازار، باغهای شمال غربی تا جاده قدیم ناصرآباد و باغهای جنوب تاکستان و کمربندی را تا خیابان اصفهان مشروب میکند. متاسفانه با احداث تاسیسات امور آب، دانشگاه علوم پزشکی، کوی دادگستری، خیابانهای باهنر و اسدآبادی و مجتمع ادارات دولتی، تمام انهار فرعی که از رودخانهی اصلی منشعب میشده، تخریب شدهاند. به این ترتیب قسمتی از باغهای غرب قزوین از حقآبه محروم شدهاند و قسمتی نیز حقآبه خود را به سختی از بالادست به این منطقه منتقل میکنند.
از ۹/۱۴ میلیون مترمکعب آبدهی سالانه این رودخانه، به علت اتلاف و دستاندازیهای بالادست، ۶۱/۸ میلیون مترمکعب آن به باغها میرسد .
«رودخانه وشته» رودخانه گمنامی است که بلوک احمدخان و محلهای قصران و سرآتش را آبیاری مینماید. حجم سیلاب بسیار بالای آن به رودخانه بازار میریزد. متاسفانه به واسطهی تلفات بالادست، آبی از این رودخانه به پایین دست نمیرسد. «رودخانه زویار» باغهای شمال جاده رشت تا کارخانه شیشه و قسمتی از باغهای جنوب جاده رشت تا جاده تاکستان را آبیاری میکند. آبدهی این رودخانه، ۸۴/۵ میلیون مترمکعب در سال است که متاسفانه در سالهای اخیر به علت برداشت بیرویه شن و ماسه در بالادست، آبدهی آن به مقدار زیادی کاهش یافته است .
«رودخانه دلیچای» باغهای مجاور کارخانه شیشه، جنوب جاده رشت، جنوب جاده تاکستان و قسمتی از باغهای جنوب میدان ترهبار را آبیاری میکند. بخشی از باغها بطور مشترک توسط دلیچای و زویار آبیاری میشوند. آبدهی این رودخانه، پس از لایروبی که توسط سازمان جهاد کشاورزی انجام شده، ۷۷/۱۱ میلیون مترمکعب در سال است. گزارش جهاد کشاورزی حاکی از آن است که متاسفانه مشکل کمآبی در این رودخانه، حاصل آب دزدی و بریدن دیواره نهر سنتی رودخانه است.
تغذیه آبخوان و مشخصات خاک در باغستان
آبیاری سیلابی منحصر بهفرد باغستان، موجب تثبیت مرتب و مداوم خاکهای حاصلخیز آبرفتی و نیز تغذیه سفرههای آب زیرزمینی میشود. خاکهای شمال و شرق و غرب باغستان و هر چه به طرف شهر و جنوب نزدیک میشویم به تدریج بافت خاک سنگین و از نوع رسی ـ لومی و شنی ـ رسی ـ لومی میباشد. در شمال باغستان زهکشی خاک سریع و در قسمتهای جنوبی شیب ملایم، ناهمواریها کمتر و نفوذپذیری خاک آهستهتر میشود.
شیب اراضی از ۱ تا حداکثر ۱۰ در هزار میباشد. هر هکتار از باغستان در هر نوبت ۱۰ هزار مترمکعب و جمعا ۳۰-۲۰ میلیون مترمکعب سیلاب را در خود جای میدهد. در بعضی سالها، سیلاب ۴۰ شبانهروز جریان داشته و باغها ۳ تا ۵ مرتبه آبیاری میشدند (یعنی ۵۰ میلیون مترمکعب سیلاب در باغستان جای میگرفته است) ورود آبهای شیرین از بخش شمالی به طرف جنوب دشت قزوین با دبی حداکثر ۱۰ مترمکعب در ثانیه در جریان است. اطلاعات نشان میدهد که کلیه اراضی محدوده باغستان از نوع بهترین خاکهای دشت قزوین است. باغستان نقش مهمی در جلوگیری از هدایت آبهای شیرین سیلابی در مسیر خود از شمال به سمت شورهزارها و رودشور جنوب استان ایفا میکند و مانع باتلاقی شدن اراضی پائین دست میشود.
با توجه به نوع خاک در شمال باغها وضعیت تغذیه مصنوعی مناسبتر از جنوب باغها میباشد تغذیه مصنوعی باغها میتواند به دو صورت انجام شود:
1ـ وضعیت سنتی: مجموعه باغها، به عنوان یک حوزه تغذیه آبخوان پایین دست میباشد و در قرنهای گذشته این نقش را ایفا نموده و سیلابهای منطقه را به پایین دست هدایت میکند.
2ـ احداث حوضچههای تغذیه مصنوعی (با اجرا و بهرهبرداری اصولی) بخصوص در حاشیه باغها و در منطقه شمال که میتواند ضمن ذخیره فصلی آبهای سیلابی نقش تغذیهکنندگی باغها تقویت شود.
***
نتیجهگیری و پیشنهادها
دانش بومی پخش سیلاب در باغستان سنتی قزوین، از یک سو با کاهش خسارات سیل از طریق ذخیره آب و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و از سوی دیگر تضمینکننده حیات اراضی پاییندست و جلگهای دشت حاصلخیز قزوین میباشد. نقش باغستان در اشتغال، اقتصاد پایدار و امنیت غذایی باغداران، ارزش ذخیره آب، ارزش بالای خاک باغستان، ممانعت از ورود ریزگرد و ارزش اکولوژیک آن بسیار حائز اهمیت میباشد. با تخریب باغستان و به موجب پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی، متاسفانه فاجعه فرونشست زمین در دشت قزوین، همچون استانهای همجوار مانند همدان و تهران قابل پیشبینی خواهد بود. لذا نظر به بیتوجهیهای دهههای اخیر به این باغها، پیشنهاد میشود برای حفظ آنها، تامین آب در سالهای خشکسالی و سایر نهادههای موردنیاز باغداران، ساماندهی بستر رودخانهها و نیز جلوگیری از توسعه غیراصولی شهر در بستر و حریم رودخانههای مشرف به شهر توسط سازمان جهاد کشاورزی استان و نیز ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری و ترویج (با تعریف طرح جامعی همراه با ردیف اعتبار سالانه) حمایت لازم و مناسبی به عمل آید. از تکهتکه شدن باغها و از بین رفتن یکپارچگی باغستان که موجب افزایش استعداد رهاشدگی و تغییر کاربری میشود و نیز از جادهسازی و توسعه شهری که موجب آسیب به شبکهی نهرها، تغییر مسیر و قطع آبراههها و نابودی تدریجی نقش آبخوانداری باغستان سنتی میشود، جلوگیری شود. حمایت از باغداران از طریق رسیدگی به مسائل مبارزه با آفات، علفهای هرز، سرمازدگی و چالشهایی نظیر امنیت و سیستم بیمه و امتیازدهی در قالب طرحهای تیدیآر باید مورد توجه قرار گیرد. امید است آبخوانداری و روش آبیاری سیلابی منحصر بفرد در باغستان سنتی قزوین به جایگاه درخور خویش در اولویتهای راهبردی آب استان دست یابد و با توجه به نقش آن در حفاظت شهر و استان، از تخریب این باغها ممانعت به عمل آورده و اقدام عاجل برای احیاء باغها صورت پذیرد.
برگرفته از مقاله نویسندگان: مریم شهبازی، شکوه کرمانشاهانی، حامداحمدی، محبوبه جمیشیدی، پوریا کاکاوند و حمیدرضا رضایی
