از خاک صحنایا تا کتیبه‌های قزوین

آرش صالحی ـ یکی از هنرهای دستی موفق این روزهای استان به ویژه در بخش تولید، هنر سفالگری، سفالینه‌سازی و ساخت سرامیک است که حجم قابل توجهی از صادرات حوزه صنایع سنتی قزوین را به خود اختصاص داده و در کتابچه‌ای که توسط اداره صنایع دستی استان برای معرفی تولیدکنندگان برتر این حوزه تهیه شده، بیش از ۲۰ درصد این تولیدکنندگان در رشته هنری سفال و سرامیک فعالیت می‌کنند. یکی از هنرمندان موفق این حیطه «حسین فلسفی‌پور» متولد ۱۳۳۷ خورشیدی در محله «تهران قدیم» قزوین است که پیشینه 44 سال فعالیت حرفه‌ای را در زمینه ساخت ظروف سفالی، لعاب‌دار، کتیبه و مرمت آثار تاریخی دارد. 12 سالی هست که او به دلیل شعله‌ور شدن آتش جنگ داخلی در کشور «سوریه» (محل پیشین زندگی‌ خود) به زادگاهش بازگشته و با تاسیس کارگاهی در شهرک «محمدیه» (زیباشهر) فعالیت‌های هنری خود را از سر گرفته است. به بهانه بازگشت او به قزوین و برای آگاهی از فعالیت‌های تازه‌اش در رشته سفالگری گفت‌وگویی را با او ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:

o چه شد که به دنیای سفال و سرامیک علاقه پیدا کردید؟

«دروازه تهران قدیم» به عنوان یکی از عناصر و نمادهای باارزش قزوین، نقش زیادی را در گرایشم به این رشته هنری ایفا کرد، چرا که پیش از ورود به هنر سفال و سرامیک، لحظات زیادی را به تماشای این دروازه می‌پرداختم و از زیبای بی‌بدیل کاشی کاری‌هایش، لذت می‌بردم. از سن ۱۰ سالگی این هنر را شروع کردم و استاد خاصی برای یادگیری این رشته نداشتم و در واقع، هنرمندی مکتب ندیده هستم. یکی از استادان هنر سنتی سفالگری در قزوین، آقای کاشی‌پزها بود که بنا به دلایلی نشد، از او فنون سفالگری و ساخت محصولات سرامیکی را یاد بگیرم.

o چرا به سوریه مهاجرت کردید و چند سال در این کشور فعالیت داشتید؟

چند سال ابتدایی دوران کاری خود را که در قزوین گذراندم، با استقبال چندانی از طرف همشهریان و هم‌استانی‌ها مواجه نشدم، به طوری که آثار سفالی‌ام فروش چندانی نداشتند. به همین خاطر و برای دست یافتن به بازار کاری بهتر، تصمیم گرفتم از ایران مهاجرت کنم. با توجه به پرس و جوهایی که انجام دادم، می‌خواستم به یکی از ۲ کشور سوریه یا لبنان بروم که در نهایت، سوریه را برای ادامه فعالیت‌های هنری و صنعتی خود در زمینه سرامیک و سفال برگزیدم. با کوشش، زحمت و صبر زیاد، بالاخره موفق شدم یک کارگاه پیشرفته تولید سفالینه در «دمشق» (پایتخت سوریه) تأسیس و راه‌اندازی کنم. در مجموع، ۲۷ سال در سوریه فعالیت هنری و تولیدی داشتم و از آنجا توانستم سفالینه‌های ایرانی را به کشورهای اروپایی مانند: اسپانیا، ایتالیا، بلاروس، بلغارستان، فرانسه و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس مثل: امارات، قطر و کویت صادر کنم.

o در مورد دلیل بازگشت خود به قزوین توضیح دهید.

تازه ۶-۵ سال بود که کارم در سوریه روی غلتک افتاده بود که بحران سوریه کار دست ما داد. خانه و کارخانه‌ای که با تلاش و مشقَت زیاد در منطقه «صحنایا» از حومه دمشق ساخته بودیم، به یکباره تخریب شدند. به همین علت، مجبور به ترک آنجا شدم. در ابتدا قصد داشتم به ایتالیا بروم، چرا که از جانب سفارتخانه این کشور، دعوتنامه‌ای برای اقامت و ادامه فعالیت‌های هنری داشتم. این دعوتنامه را بردم و به سفیر ایران در سوریه نشان دادم و در این زمینه از او مشورت خواستم که سفیر به من توصیه کرد که به کشورم برگردم. نامه‌هایی هم از طرف سفارت، برای دفتر ریاست جمهوری فرستاده شد که معاونت وقت رئیس‌جمهور، از حضور مجدد بنده در ایران استقبال کرد و دستورهایی نیز در جهت حمایت از من برای راه‌اندازی یک کارگاه مجهز تولید سفال در استان صادر کردند که متاسفانه تا به امروز اجرایی نشده‌اند. در نهایت، پس از ۴۵ سال مجبور شدم، دوباره از صفر، یک کارگاه تولیدی سفالینه را در شهر محمدیه (زیباشهر) برای خودم ساخته و تجهیز کنم.

o از بازگشت به قزوین و نحوه پیشبرد امور کارگاه راضی هستید؟

صادقانه می‌گویم که خیر؛ متاسفانه در این 12 سالی که به زادگاهم برگشته‌ام، سختی‌های زیادی را متحمل شده‌ام که برای من به عنوان یک هنرمند پیشکسوت و متخصص، عذاب‌آور بوده‌اند. به هر حال، با توجه به تجربه‌ای که از ایجاد کارگاه تولیدی در سوریه داشتم، تا حدودی بر مشکلات موجود فائق آمدم. خوشبختانه در استان، هنرجو و افراد صاحب علاقه به هنر سفالگری، زیاد داریم. باوجود وجود برخی نارسایی‌ها و کمبودها ۲۴ هنرمند را تحت پوشش اقتصادی و بیمه‌ای خود داریم و با این حال که بعضی از امکانات و تجهیزات ضروری را نداشته‌ایم، نگذاشتیم که این هنرمندان پراکنده و بیکار شوند.

o اوضاع بازاریابی و فروش محصولات شما خوب است؟

بله؛ بحمدا… وضع فروش رو به بهبود است و از همین کارگاه کوچکی که می‌بینید، حتی صادرات هم داشته‌ایم. کم‌کم که برخی از محصولات کارگاه به بیرون رفتند و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفتند، بیشتر شناخته شدیم. بسیاری از مشتریان ما تهرانی هستند و در پایتخت شناخته شده‌تر از قزوین هستیم. برخی از کتیبه‌های سفالی منقش به خطوط «نستعلیق»، «ثلث» و «دیوانی» که طراحی و تولید کرده‌ایم، مورد توجه سازمان زیباسازی شهر تهران قرار گرفتند و توسط آنها خریداری شدند. در این زمینه مشتریان برون‌مرزی هم داشته‌ایم که کتیبه‌های دست‌ساز برایشان جذاب بوده و عمده مشتریان صادراتی خود به همین کتیبه‌ها علاقه‌مند هستند.

o هنر «کتیبه‌سازی» قزوین از چه قابلیت‌های ویژه فرهنگی و تجاری برخوردار است؟

زمانی که در سوریه زندگی می‌کردم، مرمت کاشی‌ها و کتیبه‌های ابنیه تاریخی و مذهبی این کشور، نظیر حرم مقدس حضرت زینب (س) و خریدهای زیادی که توسط گردشگران خارجی از آثار سفالی و سرامیکی ما صورت می‌گرفت، به کارمان رونق زیادی داده بود، چرا که سوریه به عنوان پل ارتباطی آسیا و اروپا، جایی آرمانی برای عرضه هنر و آثار بنده بود. یکی از قابلیت‌های بالایی که در هنر کتیبه‌سازی قزوین وجود دارد، امکان مرمت بناهای تاریخی و آثار باستانی است که به ویژه از لحاظ فنی، یک ثروت بزرگ برای استان محسوب می‌شود. چون به جز شهرهای «اصفهان» و «میبد»، در هیچ شهر دیگری از ایران و در هیچ کجای جهان، توانمندی ساخت کتیبه‌های سفالی، آن طور که ما در قزوین می‌سازیم، وجود ندارد.

o چه ظرفیت‌هایی را برای هنر سفالگری استان متصور هستید؟

قدمت تاریخی سفالینه‌ها و آثار سرامیکی مکشوف در قزوین، به ۴۳۶۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. این آثار از مکان‌های باستانی استان مانند: «تپه زاغه» و «سگزآباد» به دست آمده‌اند و در موزه‌های مهم ایران و جهان نگهداری می‌شوند. یکی از نیت‌های اصلی بنده برای احداث کارگاه در قزوین، احیای همین سنت‌های اصیل و باستانی سفالگری بوده، آن هم با این نگاه که تجلی دوباره نقوش و طرح‌های سنتی در آثار سفالی و محصولات سرامیکی، برای گردشگران خارجی جذاب بوده و می‌تواند به رونق گردشگری در استان، کمک بسزایی کند.

o آیا خاک رس موجود در قزوین مناسب سفالگری است؟

بله؛ یکی از ظرفیت‌های خوبی که در زمینه صنعت سفال و سرامیک داریم، وجود معادن زیادی از «خاک رس» مرغوب در بسیاری از نقاط استان هست که متاسفانه با مغفول ماندن ظرفیت‌های هنر سفالگری، این معادن نیز نامکشوف، به حال خود رها شده‌اند. همچنین در برخی از مناطق استان قزوین معادن سنگ‌های کریمه مانند: «عقیق» و «درِ نجف» وجود دارد که به شخصه، مقداری از این سنگ‌ها را استخراج کرده‌ام و حتی از آنها انگشترهای زینتی ساخته‌ام. با همه اوصاف و با ظرفیت‌های تجاری فراوانی که در هنر سفال و سرامیک وجود دارد، از این راه می‌توانیم جوانان زیادی را صاحب شغل کنیم.