قزوین؛ شهری باستانی و دارای پیوندی عمیق با آب و باغستان

به گفته یک پژوهشگر منابع آبی، قزوین در گذر تاریخ، شهری کم‌آب اما سرسبز و حاصلخیز بوده که حیات آن به مدیریت هوشمندانه منابع آبی گره خورده بود و آن میراث آبی نقش مهمی در شکل‌گیری و تداوم زیست شهری قزوین داشته‌اند؛ امروز نیز حفاظت از آن، هم‌زمان با توسعه شهری ضرورتی انکارناپذیر است.

به گزارش خبرنگار ولایت، به مناسبت شصتمین سال «اجرای لوله کشی آب آشامیدنی شهر قزوین» عصر فرهنگ و تاریخ با موضوع «پروژه شبکه آب آشامیدنی بهداشتی چگونه کلید خورد»؛ در سالن اجتماعات شرکت آب و فاضلاب قزوین برگزار شد‌.

این رویداد با روایت شیما کبیری دانش‌آموخته دکتری مهندسی منابع آب و پژوهشگر میراث فرهنگی با رویکرد «ساختار آب‌رسانی در قزوین دوره‌های قاجار و پهلوی» و روایت محمدحسن سلیمانی پژوهشگر تاریخ معاصر و قزوین‌پژوه با موضوع «چگونگی شکل‌گیری شبکه آب لوله‌کشی قزوین و ماجرای تبانی در این پروژه در سال ۱۳۴۵» همراه بود که میزبانی آن را داراب بیرنوندی رئیس هیات مدیره و مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان قزوین بر عهده داشت.

حضور رضا فرج‌زاده‌ها نخستین سکاندار شرکت آب و فاضلاب استان قزوین نیز بر غنای این نشست افزود.

قزوین شهری کم‌آب؛ اما سرسبز و حاصلخیز بوده است

در این مراسم، شیما کبیری، پژوهشگر منابع آبی، به تشریح پیشینه شکل‌گیری شهر قزوین و اهمیت تاریخی مدیریت منابع آبی در این شهر پرداخت.

وی با اشاره به سکونتگاه‌های باستانی در کنار رودخانه‌ها، اظهارکرد: قزوین نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نویسندگان، جغرافیدانان و سفرنامه‌نویسان ایرانی و خارجی همگی بر کم‌آب بودن، اما سرسبزی و حاصلخیزی این شهر با محصولات عمده‌ای چون بادام و انگور، صحه گذاشته‌اند.

کبیری با اشاره به اینکه با وجود کمبود آب درپی مدیریت آن، شهر قزوین همواره سرسبز و حاصلخیز بوده است؛ افزود: شریان‌های حیاتی قزوین، شامل: دو رودخانه دیزج و ارنجک، نقش اساسی در شکل‌گیری و حیات شهر داشته‌اند که حذف یا انحراف از این مسیرهای آبی، موجب شده است تا امروز شهر با مسائلی چون عدم تاب‌آوری و بحران مدیریت آب و خشکسالی مواجه شود.

وی با اشاره به باغستان‌های قزوین بیان کرد: از آنجایی که رودخانه‌ها فصلی بودند و می‌توانستند موجب تخریب شهر شوند، برای مدیریت بهتر و استفاده از منابع آبی، باغستان‌ها به صورت دایره‌وار اطراف شهر احداث شدند. این باغستان‌ها با استفاده از خاک و آب غنی، مانند حفره‌های تغذیه مصنوعی عمل کرده و علاوه بر سیراب کردن باغستان‌ها، سیلاب‌های فصلی را نیز کنترل می‌کردند.

این پژوهشگر میراث فرهنگی با اشاره به اهمیت باغستان‌های سنتی قزوین، عنوان کرد: این باغستان‌ها علاوه بر تامین آب، در پاکیزگی هوا و سایر موارد نیز نقش بسزایی داشته‌اند.

کبیری با تاکید بر ضرورت حفظ باغستان‌های قزوین در کنار توسعه شهری عنوان کرد: باید راهکارهایی برای صیانت از این باغات در کنار مدرنیته و گسترش شهر اندیشیده شود؛ چرا که توسعه شهری گریزناپذیر است، اما حفاظت از این میراث ارزشمند نیز باید هم‌زمان دنبال شود و آن‌ها بخش جدایی‌ناپذیر از هویت تاریخی و زیست‌محیطی قزوین هستند.

این پژوهشگر منابع آبی در ادامه سخنانش به روند تاریخی تامین آب شرب در شهر قزوین پرداخت و توضیح داد: در ابتدا، چاه‌های کم‌عمق یا چاه‌های دهانی که تا قرن چهارم هجری قمری مورد استفاده بودند، پاسخگوی نیازهای شهر بوده‌اند. با افزایش جمعیت و گذشت زمان، تا قرن هفتم حدود 9 قنات نیز برای تامین آب شرب احداث شد که سفرنامه‌نویسان نیز به کفایت آن‌ها برای مصارف شرب اشاره کرده‌اند.

وی با بیان اینکه قزوین به «شهر آب‌انبارها» نیز معروف است، اضافه کرد: از حدود سال ۹۰۷ هجری قمری، احداث آب‌انبارها آغاز شد که تحول بزرگی در ذخیره‌سازی آب شهر به شمار می‌رود تا اینکه در سال ۱۳۴۵ شمسی نیز بحث لوله‌کشی آب در شهر مطرح شد.

کبیری با اشاره به خشک شدن رودخانه‌ها به دلیل تغییرات اقلیمی، افزایش جمعیت، کاهش سطح آب چاه‌ها و نیاز به منابع آبی جدید تشریح کرد: در این راستا، اقدام به حفر قنات‌ها شد، اما قنات‌های قزوین ویژگی‌های متفاوتی نسبت به قنات‌های مناطق کویری مانند یزد و کرمان داشتند. قنات‌های قزوین ارتفاع کمتری نسبت به سطح زمین داشتند و بیشتر از جریان‌های آب سطحی تغذیه می‌شدند.

وی اضافه کرد: با رشد بیشتر قزوین و تبدیل شدن آن به شاهراه تجاری، افزایش جمعیت و اهمیت آن به عنوان یک مرکز مهم در کشور، نیاز به ذخیره‌سازی آب افزایش یافت و این امر منجر به احداث گسترده‌تر آب‌انبارها شد و آب‌انبارها به طور کلی به سه دسته شامل: آب‌انبارهای خانگی، آب‌انبارهای عمومی و آب‌انبارهای خاص مانند: حمام‌ها، کاروانسراها و بازارها تقسیم می‌شدند./ی