آیین کهن تعزیه در «حصار خروان»

محمدرضا مقدم

در دل تابستان و همزمان با فرا رسیدن ماه محرم، روستای تاریخی حصار خروان، از توابع شهرستان البرز استان قزوین، بار دیگر به صحنه‌ای زنده برای اجرای یکی از کهن‌ترین شکل‌های هنر آیینی ایران بدل می‌شود. آیینی که در آن تعزیه‌خوانان محلی، همچون نیاکان خود، صحنه کربلا را با صدا، حرکت و شور بازآفرینی می‌کنند و تماشاگران را به سفری عاطفی و روحانی در دل واقعه عاشورا می‌برند.

تعزیه در حصار خروان، تنها یک نمایش مذهبی نیست؛ بلکه پدیده‌ای فرهنگی ـ اجتماعی است که هویت جمعی ساکنان این روستا را شکل داده است. سابقه این مراسم به گفته معتمدان محلی به بیش از یک قرن می‌رسد و در تمام این سال‌ها، با وجود تغییرات اجتماعی، اقتصادی و حتی شهری‌شدن تدریجی منطقه، این آیین همچنان با اصالت و شکوه گذشته ادامه یافته است.

اجرا؛ ترکیبی از سوگ و صحنه

مراسم تعزیه معمولاً در دهه اول محرم، به‌ویژه روزهای تاسوعا و عاشورا، برگزار می‌شود. محل اجرا، میدان اصلی روستا یا محوطه‌ای از پیش تعیین‌شده است که برای اجرای این مراسم آماده می‌شود. صحنه‌آرایی ساده اما پرمعناست؛ با پرچم‌های سبز و سیاه، خیمه‌ها، و گاه تپه‌ای کوچک که نقش نمادین تل زینبیه را ایفا می‌کند.

شبیه‌خوانان با لباس‌های سنتی وارد صحنه می‌شوند؛ رنگ‌های سبز، سفید و سیاه برای اولیای الهی و رنگ‌های قرمز و زرد برای اشقیا. حضور اسب‌ها، شمشیرها، نیزه‌ها، و صدای طبل و شیپور، فضای میدان را به میدان نبرد نینوا بدل می‌کند. در این فضا، نقش‌آفرینان با شور و صدای پرطنین، اشعار و دیالوگ‌هایی از پیش حفظ‌شده را اجرا می‌کنند که برگرفته از متون کهن تعزیه هستند.

انتقال نسل‌به‌نسل

یکی از ویژگی‌های برجسته تعزیه‌ حصار خروان، تداوم خانوادگی نقش‌آفرینان آن است. بسیاری از شبیه‌خوانان امروز، فرزندان یا نوه‌های کسانی هستند که در گذشته نقش همان شخصیت‌ها را ایفا می‌کرده‌اند. این پیوستگی نسلی، به آیین هویتی خاص بخشیده است. در برخی موارد، لباس و شمشیر پدری به پسر رسیده و نقش «حضرت عباس» یا «شمر» نسل به نسل درون یک خانواده حفظ شده است.

تعزیه در این روستا، نه بر پایه تمرین‌های حرفه‌ای، بلکه بر اساس باور، تعهد دینی و عشق اجرا می‌شود. برخی بازیگران از هفته‌ها پیش، متون را مرور و خود را برای اجرا آماده می‌کنند. با این‌که اجرا جنبه نمایشی دارد، اما نگاه مردم به آن همچنان مقدس و سوزناک است؛ چنان‌که گاه در میانه اجرا، اشک‌های تماشاگران و حتی خود شبیه‌خوانان، متوقف نمی‌شود.

از هنر آیینی تا میراث فرهنگی

تعزیه‌خوانی در حصار خروان، افزون بر بعد مذهبی، از دیدگاه هنرهای نمایشی سنتی ایران نیز قابل توجه است. ساختار نمایشی، موسیقی، ریتم، صحنه‌آرایی و نمادگرایی آن، ظرفیت‌های فراوانی برای پژوهش و ثبت در قالب میراث فرهنگی دارد. اگرچه هنوز این تعزیه به‌طور رسمی در فهرست میراث ناملموس ثبت نشده، اما ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن شایسته چنین جایگاهی است.

در روزگار کنونی، که بسیاری از آیین‌های سنتی در سایه دگرگونی‌های زندگی شهری به فراموشی سپرده شده‌اند، پایداری تعزیه در حصار خروان نماد استقامت فرهنگی مردمی است که هنوز به ارزش‌های آیینی خود وفادار مانده‌اند.