آلمان و ژاپن؛ درس‌هایی برای بهینه‌سازی مصرف برق در ایران

نگار موحد

بهره‌وری انرژی به معنای استفاده کارآمد از انرژی برای تولید کالاها و خدمات بدون هدررفت آن است. افزایش بهره‌وری انرژی به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، کاهش هزینه‌های انرژی، و حفظ منابع طبیعی کمک می‌کند. کشورهای پیشرفته به سرعت در حال اصلاح و تغییر سیاست‌های خود هستند تا مصرف انرژی خود را بهینه‌سازی کنند و اثرات منفی زیست‌محیطی را کاهش دهند.

اما ایران با چالش‌های زیادی در این حوزه روبه رو است. یکی از دلایل عمده شدت مصرف انرژی بالا در ایران، قیمت پایین سوخت‌های فسیلی و مصرف بی‌رویه آن‌ها است. این امر نه‌تنها به هدررفت منابع ملی منجر می‌شود، بلکه منجر به مشکلات محیط‌زیستی مانند آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی نیز می‌شود.

وضعیت بهره‌وری انرژی در ایران

طبق گزارش‌های سازمان انرژی ایران، شدت انرژی ایران حدود ۲.۵ برابر میانگین جهانی است. این موضوع به این معنی است که ایران به ازای تولید هر واحد کالا یا خدمات، انرژی بیشتری مصرف می‌کند. در نتیجه، ایران در رتبه‌بندی جهانی بهره‌وری انرژی، وضعیت نامطلوبی دارد. از جمله دلایل این مسئله می‌توان به:

قدیمی بودن زیرساخت‌های صنعتی: بسیاری از صنایع ایران با تکنولوژی‌های قدیمی کار می‌کنند که بهره‌وری پایین‌تری دارند. به‌روزرسانی این تجهیزات نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان دارد.

تلفات شبکه برق: میزان بالای تلفات انرژی در شبکه توزیع و انتقال برق نیز یکی از چالش‌های اصلی است که باعث هدررفت قابل ‌توجهی از منابع انرژی می‌شود.

عدم فرهنگ‌سازی مصرف انرژی: به دلیل یارانه‌های دولتی برای سوخت، قیمت انرژی در ایران بسیار پایین‌تر از بسیاری از کشورهاست و این باعث می‌شود مردم اهمیت زیادی به کاهش مصرف انرژی ندهند.

بررسی بهره‌وری انرژی در کشورهای پیشرفته

کشورهای پیشرفته سال‌ها است که برنامه‌های جامعی برای بهبود بهره‌وری انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تدوین کرده‌اند. به ‌عنوان نمونه:

 آلمان

آلمان یکی از پیشگامان جهان در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر است. این کشور با اجرای برنامه‌هایی مانند Energiewende یا تغییر مسیر انرژی، تا سال 2030 اهداف بلندپروازانه‌ای برای کاهش مصرف انرژی و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر تعیین کرده است. آلمان قصد دارد تا پایان این دهه مصرف انرژی خود را تا 32.5 درصد کاهش دهد و استفاده از زغال‌سنگ را متوقف کند.

همچنین قصد دارد تا سال 2050 به میزان 50 درصد مصرف انرژی را کاهش دهد. این کشور در حال کربن زدایی از سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی بوده که سهم عمده‌ای از مصرف انرژی در ساختمان‌ها را به خود اختصاص می‌دهند. ارائه وام بهره‌وری انرژی و اعتبار مالیاتی نیز در همین راستا برنامه‌ریزی شده است.

همچنین الزامات اجباری در حوزه بهره‌وری انرژی برای ساخت‌وسازهای جدید و نوسازی‌های اساسی و استانداردهایی برای 42 دسته محصول اعمال کرده است. آلمان همچنین مالیات بر برق را برای بخش صنعتی اعمال می‌کند که با داشتن سیستم مدیریت انرژی ISO 50000 مصرف برق این بخش تا 90 درصد کاهش پیدا می‌کند. در بخش حمل و نقل نیز وسایل نقلیه الکتریکی 13.5 درصد از فروش خودروهای جدید را به خود اختصاص داده‌اند.

دلایل موفقیت آلمان: قوانین سختگیرانه در حوزه ساختمان‌سازی و صنایع، افزایش سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، و همچنین مالیات بالا بر مصرف سوخت‌های فسیلی.

ژاپن

ژاپن پس از فاجعه فوکوشیما در سال 2011، سیاست‌های خود را برای کاهش وابستگی به انرژی هسته‌ای و افزایش بهره‌وری انرژی تشدید کرد. ژاپن با استفاده از تکنولوژی‌های نوین مانند Smart Grids شبکه‌های هوشمند و  Energy Management Systems سیستم‌های مدیریت انرژی توانسته است مصرف انرژی در بخش‌های مختلف را بهبود بخشد.

ژاپن سیاست‌های سختگیرانه‌ای در زمینه بهره‌وری انرژی دارد که باعث شده مصرف انرژی در این کشور تا حد زیادی کاهش یابد. این کشور همچنین با سرمایه‌گذاری در حوزه تحقیق و توسعه در بهره‌وری انرژی، همراه با برنامه‌های اعطای وام چندبخشی و مشوق‌های مالیاتی برای پروژه‌های بهره‌وری انرژی قصد دارد وضعیت بهتری در مصرف بهینه انرژی داشته باشد.

در این کشور مالکان و توسعه‌دهندگان ساختمان‌ها باید قبل از هر پروژه نوسازی بزرگ، یک طرح صرفه‌جویی انرژی اجباری هم ارائه کنند. همچنین یک برنامه برچسب‌گذاری انرژی ساختمان وجود دارد، اما مشارکت در این برنامه برخلاف بسیاری از کشورهای این فهرست، داوطلبانه است.

ژاپن رتبه اول در بهره‌وری انرژی صنعتی را داراست. این جایگاه با مقررات سفت و سخت، برنامه‌های کارآمد و داوطلبانه و همچنین مشوق‌های مالی به دست آمده است. قانون مربوط به استفاده منطقی از انرژی، دارای الزامات بهره‌وری انرژی در هر بخش صنعت است و شرکت‌ها ملزم به داشتن یک مدل انرژی هستند.

شرکت‌ها همچنین باید مصرف سالانه انرژی خود را گزارش کنند و یک سیستم استاندارد و معیار با اهداف کارایی اجباری برای آن وجود دارد. در بخش حمل و نقل، ژاپن به میانگین مصرف سوخت 37.94 MPG دست یافته و این کشور تا سال 2025، دستیابی به 48.5 MPG را هدف قرار داده است.

 چالش‌ها و فرصت‌ها: تمرکز بر بهینه‌سازی مصرف انرژی در بخش‌های خانگی و حمل‌ونقل از دیگر اقدامات این کشور است.

فرانسه

فرانسه از طریق توسعه گسترده انرژی‌های هسته‌ای و تجدیدپذیر، موفق شده است تا وابستگی خود به سوخت‌های فسیلی را کاهش دهد. برنامه‌های فرانسه شامل کاهش 20 درصدی مصرف انرژی و 37 درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال 2030 می‌شود.

این کشور همچنین قوانین ساختمانی سختگیرانه و گزارشات اجباری مصرف انرژی برای بخش‌های مسکونی و تجاری اعمال می‌کند.

این کشور برنامه‌ای بلندپروازانه جهت مقاوم‌سازی ساختمان‌ها ارایه کرده و طی آن نوسازی 500 هزار خانه در حال اجراست. فرانسه همچنین در تلاش است تا میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را تا سال 2028 تا 29 درصد کاهش دهد و همچنین در بخش وسایل نقلیه کارآمد و توسعه راه آهن سرمایه گذاری بیشتری داشته باشد.

بریتانیا

بریتانیا با نیروگاه‌های کارآمد و سرمایه‌گذاری قابل توجه برای تحقیق و توسعه در فناوری‌های حوزه انرژی شناخته می‌شود. بریتانیا همچنین برای بهبود کارایی ساختمان‌ها در حوزه مصرف بهینه انرژی و رعایت استاندارد بالا در لوازم خانگی، قوانین و مقررات سختگیرانه اعمال می‌کند. همچنین یک برنامه برچسب‌گذاری مصرف انرژی در ساختمان را نیز در حال اجرا دارد.

بریتانیایی‌ها همچنین برای کربن‌زدایی در بخش صنعتی اقدامات جدی انجام داده‌اند و برنامه‌هایی نیز برای به صفر رساندن تولید دی اکسیدکربن خالص تا سال 2040 در نظر گرفته‌اند.

این کشور همچنین دارای الزامات مصرف سوخت بهینه برای وسایل نقلیه بوده و در این زمینه تا سال 2025 عدد 64.4 MPG را هدف‌گذاری کرده است. در همین رابطه، وسایل نقلیه برقی بیش از 11 درصد از فروش خودروهای جدید این کشور را تشکیل می‌دهند.

 هلند

هلند با اهداف و اقدامات خاص برای هر بخش، بهبود 32.5 درصدی را در بهره‌وری انرژی تا سال 2030 هدف قرار داده است و سرمایه‌گذاری تحقیق و توسعه خود در این حوزه را افزایش می‌دهد. هلند همچنین با قوانین ساختمانی سختگیرانه و سیاست‌های مقاوم‌سازی که شامل الزامات خاص برای ساختمان‌های اداری و خانگی است، قصد دارد هدررفت انرژی در بخش ساختمان را به شدت کاهش دهد.

بر همین اساس، ارائه گزارش مصرف انرژی برای ساختمان‌های مسکونی و تجاری مشمول سیستم رتبه‌بندی، اجباری است. همچنین استانداردهای عملکردی برای 42 گروه لوازم برقی خانگی وجود دارد. در بخش حمل و نقل هم هلند مشوق‌های مالیاتی برای وسایل نقلیه الکتریکی ارائه می‌دهد.

ایتالیا

ایتالیا هدف بلندپروازانه کاهش عمده مصرف انرژی تا 43 درصد و همچنین کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تا 33 درصد را تا سال 2030 در نظر گرفته است. برنامه‌های اعطای وام در بخش انرژی و اعتبار مالیاتی برای بخش‌های مختلف از دیگر برنامه‌های این کشور است.

برنامه Conto Termico مشوق‌هایی را برای اقداماتی در حوزه بهره‌وری انرژی و مقاوم‌سازی ساختمان‌های مسکونی و اماکن عمومی ارائه می‌دهد و الزامات اقدامات اجباری برای بهینه‌سازی مصرف انرژی در نوسازی ساختمان‌های مسکونی و تجاری نیز اعمال می‌شود.

ایتالیا همچنین اهدافی در حوزه بهره وری انرژی برای بخش صنعتی دارد که با ممیزی‌ها و کنترل‌های منظم اجرا می‌شود. در کنار آن، یک برنامه گواهی بهره‌وری انرژی برای مصرف کنندگان صنعتی وجود دارد. ظرفیت ترکیبی حرارت و برق (CHP) در ایتالیا بالاست و یارانه‌هایی برای ماشین آلات کم کربن وجود دارد.

ایتالیا در حال بهبود عملکرد خود در بخش حمل و نقل با هدف 64.4 MPG در سطح ناوگان حمل و نقلی تا سال 2025، همراه با سرمایه گذاری‌های عمده در زیرساخت‌های ریلی است.

اسپانیا

اسپانیا کاهش 23 درصدی در انتشار گازهای گلخانه‌ای و بهبود 39.5 درصدی در بهره‌وری انرژی تا سال 2030 را هدف قرار داده است. اسپانیا به عنوان کشوری دارای سرمایه‌گذاری سرانه با بهره‌وری انرژی بالا شناخته می‌شود.

در حوزه مدیریت مصرف انرژی در ساختمان‌ها، اسپانیا در بین سه کشور برتر قرار دارد. ساختمان‌های مسکونی و تجاری مشمول قوانین سختگیرانه هستند که شامل الزامات نوسازی می‌شود. همچنین یک برنامه برچسب‌گذاری ساختمان و اعلام انرژی مصرفی اجباری در این کشور وجود دارد.

اسپانیا با کسب حداکثر امتیاز در استانداردهای مصرف سوخت و میانگین مصرف سوخت برای وسایل نقلیه عمومی، رتبه پنجم حمل و نقل را در اختیار دارد. برنامه‌های اسپانیا با قوانین و مقررات کاهش آلاینده‌ها در اتحادیه اروپا برای خودروهای جدید مطابقت دارد و سرمایه‌گذاری زیادی هم در زیرساخت‌های ریلی این کشور انجام شده است.

تایوان

تایوان به طور کلی مصرف انرژی پایینی داشته و این کشور همچنین هدف بهبود مستمر بهره‌وری را دنبال می‌کند که 2 درصد در سال است. تایوان دارای تعدادی از کارآمدترین نیروگاه‌های حرارتی در جهان است و بازار شرکت خدمات انرژی (ESCO) به عنوان سهمی از تولید ناخالص داخلی، بخشی بسیار بزرگ محسوب می‌شود. ساختمان‌های تایوان به شدت با مصرف انرژی پایین شناخته می‌شوند و حداقل استانداردهای عملکرد مصرف انرژی برای 15 گروه لوازم خانگی وجود دارد.

تایوان سیاست‌های زیادی با هدف بهبود بهره‌وری انرژی صنعتی دارد و شرکت‌های محلی به شدت انرژی کمی مصرف می‌کنند. شرکت‌ها نیز مشمول ممیزی اجباری انرژی و ملزم به داشتن مدیر انرژی هستند. تایوان همچنین استفاده زیادی از حرارت و برق ترکیبی (CHP) در بخش صنعتی می‌کند.

چین

چین در سال‌های اخیر شدت مصرف انرژی خود را کاهش داده است و اهداف اجباری بازدهی برای سازمان‌های عمده مصرف‌کننده انرژی وجود دارد. چین همچنین دارای بزرگترین بازار شرکت خدمات انرژی (ESCO) در جهان است که به طور گسترده توسط دولت حمایت می‌شود.

چین رتبه پنجم را در سیاست بهره‌وری انرژی ساختمانی دارد و قوانین ساختمانی سختگیرانه برای بخش تجاری و مسکونی، استانداردهای عملکرد انرژی برای 40 دسته محصول لوازم خانگی و برچسب‌گذاری اجباری انرژی برای انواع ساختمان‌ها، اعمال می‌شود.

چین همچنین دارای راندمان حمل و نقل بالایی است و در این حوزه در رتبه ششم قرار دارد. چین هدف مصرف سوخت 57.9 MPG برای وسایل نقلیه سواری تا سال 2025 را تعیین کرده و همچنین استانداردی برای وسایل نقلیه سنگین وجود دارد که هدف آن صرفه‌جویی 28 درصدی سوخت تا سال 2025 است.

آمریکا

ایالات متحده سرمایه‌گذاری‌های عمده‌ای در برنامه‌های بهره‌وری انرژی و تحقیق و توسعه مرتبط با این برنامه‌ها انجام می‌دهد، در حالی که مشوق‌های مالیاتی و وام‌های کم بهره را هم در بخش‌های مختلف این حوزه ارائه می‌دهد. ایالات متحده همچنین به خاطر وجود اداره اطلاعات انرژی (EIA)، در گزارش داده‌های انرژی پیشتاز بوده است. وب سایت اداره اطلاعات انرژی اطلاعات دقیقی در مورد تولید و مصرف انرژی، بر اساس ایالت و بخش ارائه می‌دهد.

آمریکا همچنین، رتبه هشتم را در کارایی ساختمان برای مصرف بهینه انرژی دارد. در این کشور همچنین، استانداردهای اجباری لوازم و تجهیزات اعمال می‌شود که بیش از 50 مورد از دسته‌بندی محصولات و کدهای مقاوم‌سازی ساختمان را برای بخش‌های مسکونی و تجاری پوشش می‌دهد. بسیاری از ایالت‌ها قوانین ساختمانی سختگیرانه‌ای دارند که به طور منظم به‌روز می‌شوند و منابع فنی و آموزشی برای اطمینان از اجرای صحیح استانداردهای بهره‌وری انرژی ارائه می‌دهند.

پیشنهادات اصلاحی برای ایران

ایران می‌تواند از تجربیات کشورهای پیشرو در زمینه بهره‌وری انرژی استفاده کند. برخی از پیشنهادات برای بهبود وضعیت بهره‌وری انرژی در ایران عبارتند از:

اصلاح قیمت انرژی: سیاست‌های قیمت‌گذاری انرژی در ایران باید اصلاح شود تا مصرف‌کنندگان و صنایع بهینه‌سازی مصرف انرژی را جدی‌تر بگیرند. یارانه‌های مستقیم به سوخت‌ها باعث افزایش مصرف انرژی و هدررفت منابع می‌شود.

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی تجدیدپذیر: ایران با توجه به منابع فراوان خورشیدی و بادی، پتانسیل بالایی برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر دارد. سرمایه‌گذاری در این حوزه نه‌ تنها به کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز اشتغال‌زایی و کاهش آلودگی هوا نیز می‌شود.

افزایش آگاهی عمومی: ارتقای فرهنگ مصرف بهینه انرژی نیازمند برنامه‌های آموزشی و رسانه‌ای است. مردم باید از اهمیت مصرف بهینه انرژی و تاثیرات زیست‌محیطی آن آگاه شوند.

به‌روزرسانی فناوری‌ها در صنایع: صنایع ایران نیاز به به‌روزرسانی فناوری‌های خود دارند تا بتوانند بهره‌وری انرژی خود را افزایش دهند. این موضوع نیاز به سرمایه‌گذاری و انتقال فناوری از کشورهای پیشرفته دارد.

اجرای استانداردهای بین‌المللی بهره‌وری انرژی: ایران می‌تواند با به‌کارگیری استانداردهای جهانی مانند LEED (گواهی رهبری در طراحی انرژی و محیط زیست) و (BREEAM روش ارزیابی محیط زیستی ساختمان) از کشورهای پیشرفته در زمینه معماری سبز الگو بگیرد. اجرای این استانداردها باعث می‌شود ساختمان‌ها بهینه‌تر از نظر مصرف انرژی عمل کنند.

توسعه مصالح ساختمانی کارآمد: استفاده از مصالح ساختمانی که عایق خوبی برای حرارت و سرما هستند، مانند آجرهای هوشمند، پنجره‌های دو جداره و فوم‌های عایق، می‌تواند به کاهش مصرف انرژی کمک کند. ایران باید به تولید و توسعه این مصالح بپردازد و آن‌ها را در ساخت و سازهای جدید بکار گیرد.

حمایت دولت از پروژه‌های ساختمانی سبز: دولت می‌تواند از پروژه‌هایی که استانداردهای زیست‌محیطی را رعایت می‌کنند، از طریق تخفیف‌های مالیاتی یا تسهیلات مالی، حمایت کند. این انگیزه‌ها می‌توانند توسعه ساخت و ساز پایدار را سرعت بخشند.

بهبود بهره‌وری انرژی یکی از اساسی‌ترین راهکارها برای کاهش هزینه‌ها و حفاظت از محیط زیست است. ایران با توجه به منابع غنی انرژی، پتانسیل بسیار بالایی در این زمینه دارد، اما برای رسیدن به اهداف بهره‌وری انرژی باید برنامه‌های بلندمدت و سیاست‌های اصلاحی جامع تدوین و اجرایی کند. تجربیات کشورهای موفق می‌تواند راهنمایی خوبی برای ایران در این مسیر باشد.