در کاروانسرای سعدالسلطنه چه خبر است؟

چندی پیش انتشار تصاویری از تخریب دیوارها و بازشدن بازشوهای قدیمی در حجره ۴۰ کاروانسرای سعدالسلطنه قزوین نگرانی‌های تازه‌ای را درباره نحوه حفاظت از این میراث جهانی برانگیخت. صدای هیلتی، خروج آجرها و ایجاد سوراخ‌های بزرگ در دیوارها در حجره‌ای که متعلق به شهرداری است پرسش‌هایی جدی درباره مجوزها، ضرورت و هدف این مداخلات ایجاد کرد. مداخلاتی که میراث فرهنگی آن را «رفع رطوبت فوری و بازگرداندن به فرم اصیل» می‌داند و برخی آن را تهدیدی برای اصالت بنای یونسکو می‌شمارند.

صدای هیلتی (چکش تخریب)، خروج آجرها و ایجاد سوراخ‌های بزرگ در دیوارها در حجره‌ای که متعلق به شهرداری است پرسش‌هایی جدی درباره مجوزها، ضرورت و هدف این مداخلات ایجاد کرد. مداخلاتی که میراث فرهنگی آن را «رفع رطوبت فوری و بازگرداندن به فرم اصیل» می‌داند و  برخی آن را تهدیدی برای اصالت بنای یونسکو می‌شمارند.

هیلتی در قلب سعدالسلطنه!

چند روز صدای هیلتی از داخل حجره‌ی۴۰ می‌آمد و به دنبال آن آجر و نخاله‌ها توسط وانت خارج شدند، این روایت حجره‌دارها از ماجرای مداخلات تازه سعدالسلطنه است، روایتی که در کنار عکس‌های سعید زارع‌پور فعال میراث فرهنگی قزوین کامل شد و دغدغه تازه‌ای برای میراث دوستان ایجاد کرد.

سعید زارع‌پور که نخستین تصاویر را از مداخلات تازه در سعدالسلطنه منتشر کرد درباره این ماجرا به خبرنگار «جماران» گفت: حیاط شترخان یکی از حجره‌های مجموعه تاریخی سعدالسلطنه که سال‌ها به‌عنوان دفتر مدیریت مجموعه مورد استفاده بوده، اخیراً محل انجام اقداماتی شده که واکنش کسبه و بازدیدکنندگان را در پی داشته است. این حجره که فضایی نسبتاً بزرگ دارد، پیش‌تر نیز برای برگزاری جلسات مدیریت استفاده می شد. با این حال، به گفته کسبه، در چند روز گذشته صدای هیلتی، تخلیه نخاله و خروج آجر از این حجره شنیده شده و وانت‌هایی اقدام به انتقال این آجرها کرده‌اند. آثار تغییرات از داخل حجره، از طریق روزنه درِب ورودی قابل مشاهده است و عکس‌های تهیه‌شده نیز انجام برخی تخریب‌ها را تأیید می‌کند.

این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: این حجره از یک‌سو به راسته اصلی بازار وزیر و از سوی دیگر به دیواری مشرف به حیاط شترخان منتهی می‌شود. در نمای مشرف به حیاط، مشخص است که تیغه‌هایی که پیش‌تر روی حفره‌های دیوار قرار داشت، تخریب شده و نشانه‌هایی از انجام اقدامات جدید دیده می‌شود. در این محدوده نوار اخطار نصب شده و نزدیک شدن به محل محدود شده است.

زارع‌پور گفت: چند قدم آن‌طرف‌تر، در همان حیاط، حفره‌هایی که قبلاً مسدود بودند باز شده و کَنده‌کاری در اطراف آن‌ها مشاهده می‌شود؛ اقدامی که احتمال نصب پنجره یا بازشوهای جدید را تقویت می‌کند. همچنین در یکی از دالان‌هایی که یک سر آن به حیاط شترخان و سر دیگرش به راسته بازار وزیر متصل است، سوراخی بزرگ و غیرمعمول در دیوار ایجاد شده است. مشخص نیست این تخریب بر اثر حادثه‌ای مانند مشکل تأسیساتی بوده یا مقدمه ایجاد درگاه یا بازشوی جدید است.

او افزود: می‌گویند هدف از این تغییرات، تبدیل حجره به سالن اجتماعات یا جلسات بوده است؛ ادعایی که در صورت صحت، بدون اخذ مجوز و تأیید میراث فرهنگی فاقد وجاهت قانونی است. مجموعه سعدالسلطنه هم‌زمان ثبت ملی و ثبت جهانی (یونسکو) دارد و هرگونه دخل‌وتصرف در آن، صرف‌نظر از اینکه اجزای تخریب‌شده مربوط به چه دوره‌ای باشند، نیازمند مجوز رسمی است. این اثر با وضعیت موجود به ثبت جهانی رسیده و انتساب دیوارها به دوره‌های متأخر، نمی‌تواند توجیهی برای انجام تغییرات کالبدی بدون هماهنگی با میراث فرهنگی باشد.

توضیح میراث فرهنگی درباره مداخلات اخیر در مجموعه جهانی سعدالسلطنه سرپرست اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان قزوین هم در پاسخ به پیگیری خبرنگار «جماران» گفت:  اخیراً در این بنا هفت نقطه با رطوبت شدید و فعال شناسایی شد. کارشناسان میراث فرهنگی بازدید میدانی انجام دادند و با توجه به شرایط فصل سرد و خطر آسیب جدی به پی بنا، تصمیم بر اجرای اقدامات فوری رفع خطر گرفته شد. در این موارد، راهکار فنی تنها شکافت موضعی برای خروج رطوبت و خشک‌سازی بنا بوده است؛ چراکه در صورت تعلل، پی بنا دچار فرسایش و آسیب غیرقابل جبران می‌شد. یکی از این نقاط، دیوار قیصریه مشرف به حیاط شترخانه بود که حجم بالای آب زیر پی باعث تجمع لجن و تهدید جدی سازه شده بود.

مریم مهدوی  ادامه داد: تاکنون از هفت نقطه شناسایی‌شده، سه نقطه به‌طور کامل رطوبت‌زدایی شده و چهار نقطه دیگر نیز با توجه به اولویت، در مراحل بعدی اقدام خواهد شد.

او گفت: در مورد حجره (غرفه) شماره ۴۰ هم اقدامات انجام‌شده با هماهنگی کامل واحد فنی و کارشناسان میراث فرهنگی بوده و خارج از ضوابط صورت نگرفته است. این حجره در مرمت‌های دهه ۸۵ـ۸۶ دارای دیوار الحاقی و بازشوهای مسدودشده بوده، در حالی که در اصل دارای پنجره و ابعاد بزرگ‌تری بوده است. در روند فعلی، دیوار الحاقی حذف و حجره به وضعیت تاریخی و فرم اولیه خود بازگردانده شده و بازشوها برای نصب مجدد پنجره آماده‌سازی شده‌اند؛ اقدامی کاملاً منطبق با طرح مرمت اولیه.

این اقدام نیازمند طرح مصوب شورای فنی نبوده است

این مسئول افزود: این اقدامات در قالب رفع خطر فوری انجام شده و از جنس مرمت‌های زمان‌بر و نیازمند طرح مصوب شورای فنی نبوده است؛ چرا که در چنین شرایطی، تأخیر اداری می‌توانست آسیب بیشتری به بنا وارد کند.

مهدوی در پاسخ به دغدغه دوستداران میراث فرهنگی در خصوص استفاده از هیلتی هم گفت:  باید توجه داشت که ابزار مورد استفاده از نوع سبک بوده و طبق نظر متخصصان، میزان ضربه و لرزش آن کمتر از ضربه سنتی پتک و چکش بنا است و آسیبی به سازه تاریخی وارد نمی‌کند.

او گفت: در مجموع، این اقدامات با نظارت میراث فرهنگی استان، ناظر مقیم صندوق و مدیریت نوسازی و بهسازی انجام شده و در ماه‌های اخیر منجر به ساماندهی بخش‌هایی از مجموعه و بهره‌برداری از چند حیاطی شده که سال‌ها بلااستفاده مانده بودند. رویکرد اصلی نیز همواره این بوده که مرمت بدون تزریق کاربری و جریان زندگی در بنا، پایداری ایجاد نمی‌کند. به هر حال همه اقدامات انجام‌شده در سعدالسلطنه، چه در حوزه رطوبت‌زدایی و چه بازگرداندن فضاها به وضعیت اصیل، با نظر کارشناسی و با هدف نجات سازه و حفظ اصالت اثر جهانی صورت گرفته است.

مریم مهدوی گفت: حداقل حدود ۱۵ روز تا پایان عملیات عمرانی باقی مانده است. این پروژه قرار بود زودتر به اتمام برسد، اما به‌دلیل برخی تأخیرها و تعطیلی‌های مقطعی، روند کار کمی طولانی‌تر شد.

بر اساس برنامه فعلی، طی حدود ۱۵ روز آینده عملیات مرمت به‌طور کامل به پایان می‌رسد و احتمالاً از فضا برای استفاده اداری بهره‌برداری خواهد شد. روند مرمت نیز همچنان مطابق رویکرد و وضعیت پیشین ادامه دارد.

 بازشدن بازشو قدیمی

سرپرست صندوق توسعه، احیا و بهره‌برداری از اماکن تاریخی هم در پاسخ به پیگیری خبرنگار «جماران» گفت: قراردادی بین شهرداری قزوین و مجموعه‌ای وجود دارد که  متولی مرمت  کاروانسرای سعدالسلطنه است. در این سال‌ها، کارهایی پیش رفته، بخشی از بنا را مرمت کرده‌اند و بخشی دیگر زمین مانده است.

برزین ضرغامی افزود: در این یک سالی که من اینجا خدمت شما هستم، جلسات مفصل و منظمی ـ هر دو هفته یک‌بار ـ با این مجموعه داشته‌ایم و خوشبختانه تا الان به نتایج خوبی رسیده‌ایم. آن‌ها هم الان با سرعت و شتاب دارند ادامه می‌دهند. بخش‌هایی از قرارداد که انجام نشده بود و زمین مانده بود، الان در حال پیگیری است.

او گفت: در پایش‌های دوره‌ای که در سعدالسلطنه انجام شد، متوجه هفت نقطه رطوبت شدیم، بررسی‌ها انجام شد، دیوار را شکافتند و مشخص شد ترکیدگی لوله وجود داشته و همین باعث نفوذ آب، رطوبت دیوار و آسیب‌هایی شده است. یکی از کارهای اصلی که انجام دادند، دقیقاً شناسایی همین رطوبت‌ها و رفع مشکل لوله‌ها بوده است. کارهایی که انجام شده، دقیقاً برای همین مسئله بوده است. ضمن اینکه بین اداره کل میراث فرهنگی و رئیس آن سازمان متولی مرمت در قزوین هماهنگی کاملی وجود دارد. این هماهنگی طبیعی است؛ پایش‌ها انجام می‌شود.

ضرغامی تاکید کرد: یک بازشوی قدیمی هم در همان فضا وجود داشته که در طول سال‌ها بسته شده بود. در همین دوره‌های جدید، با هماهنگی بین اداره‌کل میراث فرهنگی و شهرداری قزوین، دوباره آن بازشو را هم باز کردند.

با این حال، از آخرین دوره مرمت این حجره زمان زیادی نگذشته است. همین مسئله پرسشی جدی مطرح می‌کند اینکه آیا مرمت پیشین بر پایه مطالعات جامع، آینده‌نگرانه و متناسب با نیازهای بهره‌برداری انجام شده است، یا آن‌که تصمیم‌گیری درباره تغییرات فضایی و برنامه‌های جدید، پس از اتمام مرمت شکل گرفته است.

کارشناسان میراث فرهنگی همواره هشدار می‌دهند که تداوم مداخلات ساختمانی در بازه‌های زمانی کوتاه، آن هم پس از انجام مرمت، می‌تواند به تضعیف اصالت و یکپارچگی اثر منجر شود؛ موضوعی که در مورد یک بنای ثبت جهانی، حساسیت دوچندان دارد.

فارغ از این موضوع، اعمال دوباره تغییرات کالبدی در بنایی با جایگاه ثبت جهانی، حتی در قالب رفع خطر یا بازگردانی به وضعیت اصیل، وقتی بدون اطلاع‌رسانی شفاف و پیشینی انجام می‌شود، می‌تواند زمینه‌ساز ابهام و نگرانی در میان متخصصان حوزه میراث فرهنگی و افکار عمومی شود. بنابراین انتظار می‌رود مسئولان پیش از هر اقدام، درباره برنامه‌ها، ضرورت‌ها و ابعاد مداخلات پیشِ‌رو اطلاع‌رسانی روشنی داشته باشند.

منبع: پایگاه خبری جماران؛ مطهره کشاورز محمدیان