چگونه در تله جاعلان گرفتار نشویم؟

علی‌رغم مزایای زیادی که استفاده از چک در پی دارد، دارندگان چک، ممکن است در معرض جرایمی چون جعل چک و استفاده از آن، جعل امضای چک و مواردی از این دست، قرار گیرند. به همین علت، قانون‌گذار، جرم جعل چک و مجازات جرایمی که ممکن است در خصوص این سند تجاری، تحقق یابند را پیش‌بینی کرده و بهتر است تمامی دارندگان دسته چک و افرادی که با این سند تجاری، سروکار دارند، از این جرایم و مجازات‌های آن، آگاه باشند.

در این مصاحبه با کارشناس رسمی دادگستری، کارآگاه بازنشسته «رجبعلی امینی» به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.

بفرمایید که چند سال است در این حوزه فعالیت دارید و چه تجاربی در پرونده‌های جعل داشته‌اید؟

بنده حدوداً ۳۰ سال سابقه کار در نیروی انتظامی و سپس در کانون کارشناسان رسمی دادگستری استان قزوین دارم. در این سال‌ها پرونده‌های بی‌شماری در زمینه جعل اسناد، به ویژه چک، قولنامه‌های عادی و صورت‌جلسات را بررسی کرده‌ام. متأسفانه بسیاری از این پرونده‌ها با رعایت چند نکته ساده قابل پیشگیری بودند اما مردم از این نکات بی‌اطلاع هستند.

در مورد چک که یکی از رایج‌ترین اسناد مالی بین مردم است، چه توصیه‌هایی برای پیشگیری از جعل دارید؟

جعل چک یکی از شایع‌ترین جرائم است. جاعلان معمولاً به روش‌هایی مثل تغییر مبلغ چک (مثلاً اضافه کردن یک صفر) یا جعل امضای صاحب حساب دست می‌زنند. برای پیشگیری از جعل باید به این نکات توجه کنیم.

هرگز چک را امضا نکنید مگر اینکه تمام اطلاعات آن به طور کامل نوشته شده باشد. امضای چک خام یعنی دعوت از جاعل.

تمام مبلغ چک را هم به عدد و هم به حروف بنویسید و حتماً ذکر کنید که به ریال یا تومان است.

ـ روی قسمت مبلغ چک، یک تکه چسب شیشه‌ای (نوار چسب بی‌رنگ) بچسبانید. این کار باعث می‌شود هرگونه دستکاری در مبلغ به راحتی قابل تشخیص باشد. همه موارد چک را با یک خودکار بنویسید تا اگر کسی بعداً دستکاری کند، تفاوت رنگ جوهر مشخص شود.

ـ امضایی انتخاب کنید که نه خیلی ساده باشد و نه بیش از حد پیچیده. امضای ساده به راحتی جعل می‌شود و امضای خیلی پیچیده هم ممکن است هنگام وصول در بانک با مشکل مواجه شود. بهتر است نام و نام‌خانوادگی خود را هم زیر امضا بنویسید.

دسته چک را همیشه در محل امن نگهداری کنید و در دسترس دیگران قرار ندهید.

قولنامه‌های عادی که مردم برای خرید و فروش ملک یا خودرو تنظیم می‌کنند، چه آسیب‌‌ها به دنبال دارد و مردم چگونه می‌توانند از جعل آن پیشگیری کنند؟

قولنامه‌های عادی چون سند رسمی نیستند و در دفاتر اسناد رسمی ثبت نمی‌شوند، جعل در آنها بسیار راحت‌تر است. متأسفانه خیلی از مردم فکر می‌کنند یک کاغذ دست‌نویس برای معامله ملک کافی است، در حالی که این یک باور غلط است.

توصیه اول و مهم من این است: حتماً معاملات مهم را در دفاتر اسناد رسمی ثبت کنید. اما اگر ناچار به تنظیم قولنامه عادی هستید، این نکات را رعایت کنید:

یک: حتماً قولنامه را در چند نسخه تهیه کنید و هر نسخه را همه طرفین امضا کنند. یک نسخه هم پیش یک شخص ثالث معتمد بگذارید.

دو: تمام صفحات قولنامه را شماره‌گذاری کنید و همه صفحات را امضا کنید تا کسی نتواند صفحه‌ای را جایگزین یا حذف کند.

سه: از خودکار استفاده کنید، هرگونه خط‌خوردگی یا اصلاح را در انتهای سند با امضای طرفین تأیید کنید.

چهار: حتماً اثر انگشت همه طرفین را پای تمام صفحات بزنید. اثر انگشت بر خلاف امضا، قابل جعل نیست و برای هر فرد منحصر به فرد است.

پنج: در قولنامه حتماً مشخصات کامل هویتی، کد ملی و نشانی دقیق همه طرفین درج شود.

صورت‌جلسات عادی که بین افراد یا در جلسات خصوصی تنظیم می‌شود چه خطراتی دارند؟

صورت‌جلسات عادی هم دقیقاً به همین شکل آسیب‌پذیر هستند. خیلی وقت‌ها می‌بینیم که در یک صورت‌جلسه، یکی از امضاها جعل شده یا بندی به آن الحاق شده است. برای پیشگیری:

اول: صورت‌جلسه را در همان جلسه و با حضور همه امضاکنندگان تنظیم و امضا کنید. هیچ‌وقت صورت‌جلسه را به فردی ندهید تا بعداً برای دیگران ببرد.

دوم: تمام صفحات را شماره‌گذاری کرده و پای هر صفحه را امضا کنید.

سوم: اگر صورت‌جلسه مفصل است، حتماً بندهای آن را شماره‌گذاری کنید.

چهارم: از شهود معتمد هم برای امضا دعوت کنید تا در صورت بروز اختلاف، شاهد داشته باشید.

اگر کسی شک دارد که سندی جعل شده، چگونه می‌تواند اصالت آن را ثابت کند؟

مهم‌ترین و قوی‌ترین راه، ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری در رشته تشخیص اصالت خط، امضا و اثر انگشت است.

کارشناس چگونه می‌تواند جعلی بودن سند را تشخیص دهید؟

کارشناس با بررسی موارد زیر می‌تواند جعلی بودن سند را تشخیص دهد:

— تطابق دستخط و امضای موجود در سند با نمونه‌های معتبر از فرد

— نوع جوهر و خودکار استفاده شده

— میزان فشار قلم روی کاغذ

— تقدم و تأخر زمانی نوشته‌ها (مثلاً تشخیص اینکه کدام قسمت سند زودتر و کدام دیرتر نوشته شده)

— نوع کاغذ و ویژگی‌های آن

برای این کار، فرد باید اصل سند را به همراه نمونه‌های خط و امضای معتبر خود (مثل شناسنامه، کارت ملی، یا اسناد رسمی دیگر) در اختیار کارشناس قرار دهد.

مجازات جعل در قانون چیست؟ آیا مردم از عواقب آن آگاه هستند؟

طبق ماده ۵۲۳ قانون مجازات اسلامی، جعل و تزویر عبارت است از ساختن نوشته یا سند یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیررسمی، خراشیدن، تراشیدن، الحاق، محو یا هرگونه دستکاری در سند.

مجازات جعل بسته به نوع سند متفاوت است. برای جعل چک، مرتکب به حبس از ۶ ماه تا ۲ سال و یا جزای نقدی محکوم می‌شود. برای جعل سند عادی مانند قولنامه، مجازات حبس از ۳ ماه تا یک سال است. همچنین اگر جعل مقدمه کلاهبرداری باشد، مجازات‌های سنگین‌تری در انتظار جاعل خواهد بود.

متأسفانه بسیاری از مردم از شدت این مجازات‌ها بی‌خبرند و تصور می‌کنند جعل یک تخلف ساده است، در حالی که یک جرم کیفری با عواقب سنگین است.

به عنوان سوال آخر، پیام شما به  مردم چیست ؟

پیشگیری همیشه بهتر از درمان است. یک لحظه دقت هنگام تنظیم سند، شما را از ماه‌ها و سال‌ها درگیری حقوقی و کیفری نجات می‌دهد. اسناد خود را جدی بگیرید، از امضای چک خام بپرهیزید، معاملات مهم را حتماً در دفاتر اسناد رسمی ثبت کنید و در صورت کوچک‌ترین شک به جعل، بلافاصله به کارشناس رسمی دادگستری مراجعه کنید. امنیت مالی و حقوقی شما در گرو دقت در همین اسناد به ظاهر ساده است.