چالش‌های پایدار و فریاد خاموش روستاها

آرش صالحی- در حالی که سیاست‌های کلان کشور بر تقویت سکونتگاه‌های روستایی و رفع محرومیت تاکید دارد، استان با چالش‌های متعدد و به هم پیوسته‌ای در مسیر توسعه پایدار روستایی دست و پنجه نرم می‌کند. گزارش میدانی از چندین روستای این استان تصویری از مشکلات ساختاری، اقتصادی و اجتماعی را نمایان می‌سازد. با وجود شعارهایی که همواره درباره معکوس‌سازی روند مهاجرت از روستاها به شهرها سر داده می‌شود، اما واقعیت این است که کیفیت پایین زندگی در روستاها، به خاطر دوری از خدمات همواره روستاییان را وادار به مهاجرت به شهرها کرده است و این قصه در استان قزوین که فاصله کیفیت زندگی در شهرها و روستاها بسیار است، غم‌انگیزتر است. آنچه مسلم است اینکه استان قزوین با وجود نزدیکی به پایتخت و مرکز حاکمیتی کشور اما نتوانسته گام مناسبی برای رفع مشکلات روستاهای محروم خود بردارد و همه آنچه درباره روستاها بیان می‌شود، آبرسانی و آسفالت است و گویا روستاییان این استان و سایر نقاط کشور نیازهای تفریحی، فرهنگی و ورزشی ندارند و بنابراین بخشی‌نگری مانع رفع جامع مشکلات روستاها و روستاییان مینودری شده است.

بحران آب؛ خطری که هستی روستاها را تهدید می‌کند

به جرأت می‌توان بحران کم‌آبی و خشکسالی را مادر تمام مشکلات توسعه روستایی در قزوین دانست. کاهش نزولات جوی، خشک شدن قنات‌ها و پایین رفتن شدید سطح آب‌های زیرزمینی، کشاورزی را که ستون فقرات اقتصاد روستایی استان است، با مخاطره مواجه کرده است.

رحیم میرزایی، کشاورز اهل روستای «دستجرد» در این باره به خبرنگار ولایت گفت: امسال زمین‌هایم را فقط به امید یک باران کاشتم، ولی بی‌آبی همه چیز را نابود کرد. دیگر مثل گذشته نمی‌توان از کشاورزی زندگی را گذراند. بسیاری از همسایه‌ها زمین‌هایشان را رها کرده و به شهر رفته‌اند.

مهاجرت معکوس؛ خالی از سکنه شدن روستاها

ناتوانی در امرار معاش، نبود اشتغال پایدار و کمبود امکانات رفاهی، موجی از مهاجرت جوانان و نیروی کار فعال روستایی به شهرهای قزوین، البرز و حتی پایتخت را به دنبال داشته است. این پدیده نه تنها به کاهش جمعیت و پیری آن در روستاها منجر شده، بلکه حیات اجتماعی و فرهنگی این مناطق را نیز تحت تاثیر قرار داده است.

فاطمه محمودی، از اهالی روستای «اقبال» در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت درباره مشکل مهاجرت روستاییان عنوان کرد: دیگر جوانی در روستا نمانده. مدرسه ما به خاطر کمبود دانش‌آموز تعطیل شده و تنها صدای پیرمردها و پیرزن‌ها در کوچه‌ها می‌پیچد.

نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی؛ ضربه مهلک به تولید کشاورزی

یک کارشناس اقتصاد روستا در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت نبود صنایع تکمیلی را ضربه مهلکی به تولیدات کشاورزی در روستاها دانست و گفت: قزوین با تولیدات متنوع کشاورزی از جمله انگور، پسته، بادام و گندم شناخته می‌شود، اما نبود صنایع تبدیلی و بسته‌بندی مناسب در نزدیکی مناطق روستایی، باعث افزایش ضایعات محصولات و کاهش سود کشاورزان شده است.

مسعود غلامی اضافه کرد:‌ فروش محصول خام به دلالان با قیمت نازل، انگیزه کشاورزان برای توسعه فعالیت را از بین برده است و موجب شده که جوانان تمایل و رغبتی برای ورود به این حوزه نداشته باشند.

وی ادامه داد: دسترسی ناکافی به خدمات درمانی و آموزشی با کیفیت، از دیگر مشکلات جدی روستاهای استان است. بسیاری از روستاها از مراکز درمانی مجهز بی‌بهره‌اند و ساکنان برای دریافت خدمات تخصصی پزشکی مجبور به سفر به مرکز استان هستند. همچنین، تعطیلی مدارس به دلیل کمبود دانش‌آموز، معضلی است که آینده تحصیلی کودکان باقی‌مانده را تهدید می‌کند.

این کارشناس تصریح کرد: اگرچه در سال‌های اخیر اقداماتی برای آسفالت راه‌های روستایی انجام شده، اما کیفیت نگهداری و بهره‌برداری از بسیاری از این راه‌ها مطلوب نیست. همچنین، پوشش ناپایدار و با سرعت پایین اینترنت در بسیاری از مناطق روستایی، مانعی برای توسعه کسب‌وکارهای نوین، دسترسی به اطلاعات و حتی آموزش از راه دور ایجاد کرده است.

لزوم تخصیص اعتبارات ملی

مدیرکل دفتر امور روستایی استانداری قزوین در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت با بیان اینکه مساله توسعه روستایی در قزوین نیازمند عزمی جدی و رویکردی یکپارچه است، گفت: برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع آب، ایجاد مشاغل غیرکشاورزی، توسعه گردشگری روستایی و تقویت زیرساخت‌های دیجیتال در دستور کار قرار دارد، اما برای تحقق این اهداف، تخصیص اعتبارات ملی و مشارکت واقعی مردم روستا ضروری است.

صدیقه ربیعی بر اجرای موفق پروژه‌های اقتصادی دهیاری‌ها برای نقش آفرینی در مهاجرت معکوس تأکید کرده و افزود: به ظرفیت‌های گردشگری استان مانند آوج و برنامه‌هایی برای ثبت جهانی قلعه الموت و جذب سرمایه‌گذار در بخش هتل‌سازی پرداخته‌ایم که موجب توسعه اقتصاد روستایی در استان به ویژه نقاط محروم می‌شود.

کمبود راه‌های آسفالت

از سوی دیگر، یک کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت با ذکر اینکه مشکلات توسعه روستایی در استان قزوین را می‌توان در چند محور اصلی دسته‌بندی کرد، گفت: یکی از مشکلات بحث زیرساخت‌های عمرانی به ویژه کمبود راه‌های آسفالت است، به طوری که 40 درصد راه‌های روستایی قزوین فاقد آسفالت است.

مسعود کثیری‌فر اضافه کرد: در حال حاضر 600 کیلومتر از راه‌های روستایی نیاز به آسفالت دارند. همچنین مشکلات گازرسانی هم از موانع توسعه روستایی به حساب می‌آیند و اگر به بررسی چالش‌های مربوط به فرآیند گازرسانی در روستاها بپردازیم، متوجه وجود طرح‌های نیمه‌تمام در این حوزه می‌شویم و در مجموع وجود انبوهی از طرح‌های نیمه‌تمام عمرانی در روستاهای استان نگران‌کننده است.

وی با اشاره به مشکلات منابع آبی و محیط زیست روستایی گفت:‌ در حال حاضر در استان قزوین با بحران آب روبه‌رو هستیم، به طوری که آب اصلی‌ترین چالش استان قزوین است. دشت قزوین منطقه‌ای حساس و حیاتی است و آسیب به آن تبعات ملی دارد.

این کارشناس تصریح کرد: مشکل بزرگ دیگر روستاها بحث اشتغال است و لزوم ایجاد اشتغال پایدار در نقاط روستایی به شدت احساس می‌شود. به این ترتیب، اجرای پروژه‌های اقتصادی در روستاها برای خودکفایی، درآمدزایی و تثبیت جمعیت جوان ضروری است.

کثیری‌فر به مشکلات حوزه مدیریت و فناوری در روستاها نیز پرداخت و افزود: آینده مدیریت روستایی بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی امکان‌پذیر نیست و نیاز به فناوری‌های نوین برای توسعه و رشد روستاها به ویژه در عصر حاضر به شدت احساس می‌شود.

راهکارها و اقدامات در دست اجرا

البته مسئولان استان قزوین برای رفع مشکلات و موانع توسعه روستاها در استان قزوین راهکارها و برنامه‌های عملیاتی را ارائه کرده‌اند. استاندار قزوین در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت درباره برخی از این راهکارها و اقدامات گفت: هدفگذاری شده که در سال جاری ۱۰۰ کیلومتر از راه‌های روستایی آسفالت و به بهره‌برداری برسد.

محمد نوذری اضافه کرد: همچنین با تلاش نماینده‌های مجلس تدوین طرحی برای تامین قیر رایگان و تخصیص سهمیه ویژه پیشنهاد شده است.

وی بر ضرورت آمایش سرزمینی در قزوین تأکید کرد و گفت: باید با اصلاح شیوه‌های آبیاری، تغییر قیمت برای پرمصرف‌ها و استفاده از تجهیزات نوین، در مصرف آب صرفه‌جویی جدی صورت گیرد.

استاندار قزوین با اشاره به لزوم توسعه اقتصادی و گردشگری در روستاها ادامه داد: برنامه‌ریزی برای استفاده از هوش مصنوعی در حوزه‌های کشاورزی، خدمات عمومی و مدیریت منابع در روستاها مورد تاکید جدی ما است و باید مدیریت روستاها با تکیه بر فناوری نوین بهبود پیدا کند.

دور باطل توسعه روستایی در قزوین

وضعیت توسعه روستایی در استان قزوین در یک دور باطل قرار گرفته است. کمبود آب و نبود شغل، منجر به مهاجرت می‌شود، مهاجرت، منجر به کاهش نیروی انسانی و تعطیلی خدمات می‌شود و این امر به نوبه خود، انگیزه ماندگاری را در بین باقی‌ماندگان کاهش می‌دهد. خروج از این شرایط، تنها با نگاهی جامع، مدیریت هوشمندانه منابع آبی، سرمایه‌گذاری در ایجاد زنجیره ارزش محصولات کشاورزی و توجه جدی به تقویت زیرساخت‌های حیاتی در روستاها ممکن خواهد بود. بدون این اقدامات، روستاهای قزوین به تدریج خالی از سکنه شده و ظرفیت‌های عظیم تولیدی و فرهنگی آنها به فراموشی سپرده خواهد شد.