(ویژهنامه نوروز 1404) کاهش ارزش پول ملی و پیامدهای آن بر اقتصاد
- شناسه خبر: 55473
- تاریخ و زمان ارسال: 28 اسفند 1403 ساعت 07:30
- بازدید :
عدم مدیریت کاهش ارزش پول ملی، بحرانهای اجتماعی و اقتصادی به دنبال خواهد داشت
گفتوگو: مریم بهبهانیفر
مقدمه
اقتصاد ایران طی سالهای اخیر با چالشهای متعددی مواجه بوده که یکی از مهمترین آنها کاهش ارزش پول ملی در برابر ارزهای خارجی است و افزایش نرخ ارز و کاهش ارزش ریال، اثرات گستردهای بر معیشت مردم، تولید، تجارت و سایر بخشهای اقتصادی داشته است؛ به منظور بررسی آسیبشناسی این پدیده و چالشهای ایجاد شده ناشی از آن دقایقی با «فرشاد فصاحتدان از استادان دانشگاههای استان و کارشناس مسایل اقتصادی» به گفتوگو نشستیم؛ آنچه در ادامه میخوانید، دلایل روند کاهش ارزش پول ملی و تاثیرات آن بر اقتصاد کشور است.
n شما به عنوان یک کارشناس مسایل اقتصادی مهمترین دلایل ارزش پول ملی را در چه میدانید؟
از جمله دلایل کاهش ارزش پول ملی، تحریمهای بینالمللی، بهویژه در حوزه بانکی و نفتی است که موجب کاهش شدید دسترسی ایران به منابع ارزی شده است. از آنجایی که بخش عمدهای از درآمدهای ارزی ایران از محل صادرات نفت تامین میشود، محدودیتهای اعمال شده بر فروش نفت و مسدود شدن درآمدهای حاصل از آن موجب کاهش عرضه ارز در کشور شده و در نتیجه، نرخ ارز افزایش یافته است. علاوه بر این، کاهش صادرات غیرنفتی به دلیل مشکلات تجاری و تحریمهای ثانویه نیز تاثیر منفی بر منابع ارزی کشور داشته است. در شرایطی که ورود ارز به کشور محدود میشود، تقاضا برای دلار و سایر ارزهای خارجی افزایش یافته و این امر به تضعیف بیشتر ریال منجر میشود.
n آیا رشد نقدینگی میتواند بر کاهش ارزش پول ملی تاثیرگذار باشد؟
البته، یکی دیگر از عوامل اصلی کاهش ارزش ریال، رشد شدید نقدینگی در کشور است. طی سالهای اخیر، نقدینگی بدون پشتوانه تولیدی رشد قابلتوجهی داشته است که نتیجه آن افزایش تقاضا برای کالاها و خدمات و در نهایت تورم بوده است. زمانی که تورم افزایش مییابد، قدرت خرید مردم کاهش و ارزش پول ملی تضعیف میشود. همچنین، در شرایط تورمی، مردم تمایل بیشتری به تبدیل داراییهای خود به ارزهای خارجی یا طلا پیدا میکنند که خود موجب افزایش تقاضا برای دلار و کاهش بیشتر ارزش ریال میشود.
n به نظر شما مهمترین پیامد منفی ناشی از کاهش ارزش پولی چیست؟
یکی از پیامدهای کاهش ارزش پول ملی، کاهش اعتماد عمومی به ریال است. در شرایطی که مردم پیشبینی میکنند ارزش پول ملی کاهش خواهد یافت، تمایل بیشتری به نگهداری داراییهای خود بهصورت دلار، طلا، یا سایر داراییهای باارزش دارند. این رفتار خود به افزایش تقاضای ارز و تشدید کاهش ارزش ریال منجر میشود. علاوه بر این، فرار سرمایه از کشور نیز یکی دیگر از عوامل مهم در تضعیف پول ملی است. بسیاری از فعالان اقتصادی و سرمایهگذاران، به دلیل بیثباتی اقتصادی و سیاسی، داراییهای خود را به خارج از کشور منتقل میکنند که این امر موجب خروج ارز و افزایش بیشتر نرخ دلار میشود. از سوی دیگر نحوه مدیریت بازار ارز و سیاستهای اتخاذ شده در این حوزه نیز بر کاهش ارزش ریال تاثیرگذار بوده است. سیاستهای ناپایدار ارزی، کنترلهای شدید بر بازار ارز، چندنرخی بودن ارز و ایجاد رانتهای ارزی، همه از عواملی هستند که به بیثباتی بازار و افزایش نرخ ارز دامن زدهاند.
n کاهش ارزش ریال چه تاثیرات سوئی بر اقتصاد ملی دارد؟
این پدیده مهم تاثیرات گستردهای بر جنبههای مختلف اقتصادی دارد که از مهمترین مواردی که میتوان اشاره کرد این است که کاهش ارزش پول ملی بهطور مستقیم به افزایش نرخ تورم منجر میشود. وقتی ارزش ریال در برابر ارزهای خارجی سقوط میکند، قیمت کالاهای وارداتی بالا میرود. از آنجایی که بسیاری از کالاهای اساسی و مواد اولیه تولید در ایران وابسته به واردات هستند این افزایش قیمتها به تمام بخشهای اقتصادی سرایت میکند و هزینه زندگی مردم را افزایش میدهد و در نتیجه افزایش قیمت مواد غذایی، دارو، مسکن و سایر کالاهای ضروری، کاهش قدرت خرید مردم، بهویژه اقشار کمدرآمد و افزایش نابرابری اقتصادی و گسترش فقر، همچنین بیثباتی اقتصادی و کاهش امنیت سرمایهگذاری خواهد بود.
n لطفا از دیگر آثار منفی پیامدهای ناشی از کاهش ارزش پول ملی نیز برایمان بگویید.
یکی دیگر از پیامدهای سوء این پدیده، ایجاد بیثباتی در اقتصاد است. نوسانات شدید نرخ ارز موجب میشود که سرمایهگذاران نتوانند تصمیمات بلندمدت بگیرند، زیرا هزینهها و درآمدهای آنها بهشدت تحت تاثیر تغییرات ارزش ریال قرار دارد که نتایجی همچون: کاهش سرمایهگذاری داخلی و خارجی، فرار سرمایه از کشور به دلیل نااطمینانی اقتصادی و افزایش ریسک در فعالیتهای اقتصادی را در بر خواهد داشت. همچنین بسیاری از صنایع داخلی برای تولید به مواد اولیه، ماشینآلات و قطعات وارداتی وابستهاند؛ کاهش ارزش ریال سبب میشود هزینه تامین این اقلام افزایش یابد که در نهایت هزینه تمامشده تولید را بالا میبرد که کاهش سودآوری تولیدکنندگان، تعطیلی برخی واحدهای صنعتی، افزایش قیمت کالاهای داخلی و کاهش قدرت رقابتی در بازار جهانی و افزایش بیکاری به دلیل تعطیلی یا کاهش ظرفیت تولید شرکتها را به دنبال خواهد داشت.
n آیا کاهش ارزش پول ملی در هزینههای دولت نیز اثرگذار خواهد بود؟
به طورحتم کاهش ارزش پول ملی موجب افزایش هزینههای دولت میشود، زیرا دولت برای تامین کالاهای اساسی، پرداخت حقوق کارکنان و اجرای پروژههای عمرانی به منابع مالی بیشتری نیاز دارد. از سوی دیگر، کاهش ارزش پول ملی درآمدهای مالیاتی دولت را نیز کاهش میدهد، چراکه کسبوکارها و مردم توان پرداخت مالیات کمتری خواهند داشت. در نتیجه افزایش بدهیهای دولت و کسری بودجه، وابستگی بیشتر دولت به استقراض یا چاپ پول که خود موجب افزایش بیشتر تورم میشود و کاهش توان دولت در ارائه خدمات عمومی مانند بهداشت، آموزش و زیرساختها امری دور از انتظار نخواهد بود.
n تاثیر کاهش ارزش پول ملی در حوزه صادرات را چگونه ارزیابی میکنید؟
کاهش ارزش پول ملی معمولا میتواند به افزایش صادرات کمک کند، زیرا کالاهای داخلی در بازارهای جهانی ارزانتر میشوند. اما در ایران، به دلیل وابستگی بالای تولید به واردات و نبود زیرساختهای مناسب برای توسعه صادرات، این مزیت چندان تحقق پیدا نمیکند.
وقتی ارزش ریال کاهش پیدا میکند، مردم و فعالان اقتصادی به دنبال حفظ ارزش داراییهای خود هستند. این امر موجب افزایش تقاضا برای دلار، یورو و سایر ارزهای خارجی میشود که خود سبب افزایش بیشتر نرخ ارز و کاهش بیشتر ارزش پول ملی میگردد و افزایش سفتهبازی در بازار ارز و طلا، فرار سرمایه از کشور و کاهش ورود ارز به داخل و افزایش نوسانات اقتصادی و کاهش اعتماد عمومی به سیاستهای اقتصادی دولت را به دنبال دارد.
n کاهش ارزش پول ملی در میان مردم چه آثاری به همراه خواهد داشت؟
زمانی که ارزش پول ملی کاهش مییابد، ارزش پساندازهای مردم که به ریال نگهداری میشود، افت میکند. این امر موجب کاهش انگیزه برای پسانداز در بانکها و افزایش تمایل به سرمایهگذاری در داراییهایی مانند ارز، طلا، مسکن و خودرو میشود و نهایتا موجب کاهش سپردههای بانکی و افزایش نقدینگی سرگردان در جامعه، افزایش قیمت داراییهای غیرمولد مانند: زمین و مسکن میشود که دسترسی مردم عادی به این بازارها را سختتر میکند و کاهش توان بانکها برای اعطای تسهیلات به بخش تولید را منجر میشود.
با کاهش ارزش پول ملی و افزایش تورم، بانکها برای جبران کاهش ارزش پول، نرخ بهره را افزایش میدهند. این موضوع باعث میشود که دریافت وام برای کسبوکارها و خانوارها دشوارتر شود. این امر موجبات کاهش توان خرید مردم برای مسکن و کالاهای اساسی، افزایش هزینه تامین مالی برای بنگاههای اقتصادی و کاهش رشد اقتصادی به دلیل کاهش سرمایهگذاری و مصرف فراهم میشود.
n آیا این پدیده سوءاستفادههای اقتصادی هم به دنبال خواهد داشت؟
در این شرایط برخی افراد و گروهها از این وضعیت سوءاستفاده کرده و به فعالیتهای غیررسمی و سفتهبازی روی میآورند. سیستمهای چندنرخی ارز و ناکارآمدیهای مدیریتی باعث ایجاد رانت و فساد مالی میشود و شاهد افزایش قاچاق کالا و ارز، رشد بازارهای غیررسمی و معاملات غیرقانونی و کاهش شفافیت اقتصادی و افزایش فساد در تخصیص منابع خواهیم بود.
n آیا کاهش ارزش پول ملی بر جایگاه ایران بر سطح بین المللی نیز تاثیرگذار است؟
کاهش ارزش پول ملی به تضعیف جایگاه اقتصادی ایران در سطح بینالمللی منجر میشود. این امر موجب کاهش قدرت چانهزنی کشور در مبادلات تجاری و جذب سرمایهگذاری خارجی میشود.
با کاهش ارزش پول ملی، هزینه واردات کالاها و مواد اولیه افزایش مییابد. از آنجایی که بسیاری از کالاهای مصرفی و مواد اولیه تولید در ایران وابسته به واردات هستند، افزایش نرخ ارز موجب بالا رفتن قیمت کالاها در داخل کشور میشود. این امر به تورم شدید دامن زده و موجب کاهش قدرت خرید مردم میشود.
n منظورتان این است که کاهش ارزش پول ملی موجب کاهش خرید مردم میشود؟
یکی دیگر از مهمترین اثرات کاهش ارزش پول ملی، کاهش قدرت خرید مردم است. افزایش قیمت کالاها و خدمات در حالی که درآمدها ثابت یا رشد محدودی داشته باشند، منجر به کاهش رفاه عمومی و افزایش فقر در جامعه میشود.
n در این شرایط چه طبقاتی از جامعه بیشتر دچار آسیب میشوند؟
اقشار کمدرآمد و حقوقبگیران بیشترین آسیب را از این شرایط میبینند. بسیاری از تولیدکنندگان داخلی برای تامین مواد اولیه، ماشینآلات و قطعات، وابسته به واردات هستند. افزایش نرخ ارز موجب میشود که هزینه تامین این موارد افزایش یابد که در نهایت به افزایش هزینه تولید و کاهش توان رقابتی بنگاههای اقتصادی منجر میشود. برخی از تولیدکنندگان ممکن است مجبور به تعطیلی کسبوکار خود شوند که این امر نرخ بیکاری را افزایش میدهد.
n بیثباتی نرخ ارز و تاثیر آن بر تزلزل اقتصاد ملی را چگونه ارزیابی میکنید؟
بیثباتی نرخ ارز و کاهش ارزش پول ملی موجب ایجاد نااطمینانی در اقتصاد میشود. سرمایهگذاران در چنین شرایطی ترجیح میدهند که از سرمایهگذاری در پروژههای بلندمدت خودداری کنند یا سرمایه خود را به خارج از کشور منتقل کنند. کاهش سرمایهگذاری داخلی به رکود اقتصادی و افزایش بیکاری منجر میشود. کاهش ارزش ریال موجب افزایش هزینههای دولت در بخشهایی مانند تامین کالاهای اساسی، پرداخت بدهیهای خارجی و اجرای پروژههای عمرانی میشود. از آنجایی که درآمدهای دولت نیز معمولا به صورت ریالی است، هزینههای بیشتر موجب ایجاد کسری بودجه شده و دولت را مجبور به استقراض یا چاپ پول بیشتر میکند که خود موجب افزایش تورم میشود.
n در این شرایط چه راهکارهای میتواند برای رفع این چالش و آسیب راهگشا باشند؟
در چنین شرایطی، دولت باید سیاستهای پولی و مالی مناسبی برای کنترل رشد نقدینگی و کاهش تورم اتخاذ کند. کاهش رشد پایه پولی، جلوگیری از خلق پول بیرویه و کنترل هزینههای دولت از جمله اقداماتی است که میتوانند به کاهش تورم و تثبیت ارزش پول ملی کمک کنند. یکی از راههای مقابله با کاهش ارزش ریال، افزایش صادرات غیرنفتی و کاهش وابستگی به نفت است. حمایت از تولید داخلی، تسهیل تجارت خارجی و بهبود زیرساختهای صادراتی نیز میتواند به افزایش درآمدهای ارزی کشور کمک کند. ثباتبخشی به بازار ارز از طریق اصلاح سیاستهای ارزی، جلوگیری از چندنرخی بودن ارز، حذف رانتهای ارزی و افزایش شفافیت در بازار هم از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند به بهبود شرایط کمک کنند. رفع تحریمها و بهبود روابط تجاری با سایر کشورها میتواند دسترسی به منابع ارزی را افزایش دهد. مذاکره برای احیای توافقات بینالمللی و تلاش برای جذب سرمایهگذاری خارجی نیز از راهکارهای موثر در این زمینه است.
n سخن پایانی شما؟
در نهایت کاهش ارزش پول ملی در ایران نتیجه ترکیبی از عوامل داخلی و خارجی مانند تحریمها، افزایش نقدینگی، تورم، سیاستهای ارزی نادرست و کاهش اعتماد عمومی به ریال است. این وضعیت تاثیرات منفی گستردهای بر تورم، قدرت خرید مردم، تولید، سرمایهگذاری و ثبات اقتصادی دارد. برای مقابله با این بحران، دولت باید سیاستهای اقتصادی کارآمدتری در زمینه کنترل نقدینگی، تقویت تولید داخلی، افزایش صادرات و اصلاح سیاستهای ارزی اتخاذ کند. در غیر این صورت، کاهش ارزش ریال و بحرانهای اقتصادی همچنان ادامه خواهد داشت. این وضعیت اگر مدیریت نشود، میتواند بحرانهای اجتماعی و اقتصادی گستردهتری ایجاد کند. برای جلوگیری از این روند، دولت باید سیاستهای پولی و مالی مناسبی برای کنترل تورم، تثبیت نرخ ارز، افزایش تولید داخلی، کاهش وابستگی به واردات و بهبود فضای کسبوکار اتخاذ کند. همچنین، بهبود روابط بینالمللی و رفع موانع تجاری میتواند به تامین منابع ارزی پایدار و تقویت ارزش پول ملی کمک کند.
