وقتی آمارها هشدار می‌دهند!

گفت‌وگو با دکتر «فاطمه مرادیها» درباره پیشگیری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان

نفیسه کلهر

هر سال حدود ۱۸۰۰ نفر در استان قزوین با تشخیص تازه‌ی سرطان روبه‌رو می‌شوند؛ آماری که به گفته‌ی کارشناس سرطان معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی قزوین، بیشترین سهم آن مربوط به سرطان پستان است.

از سوی دیگر، سازمان بهداشت جهانی ماه اکتبر (۹ مهر تا ۹ آبان) را به عنوان «ماه آگاهی‌بخشی سرطان پستان» نامگذاری کرده است؛ فرصتی برای یادآوری اهمیت غربالگری، تشخیص زودهنگام و پیشگیری. در همین رابطه، گفت‌وگویی داشتیم با دکتر فاطمه مرادیها جراح و متخصص بیماری‌های زنان، زایمان و نازایی، تا از زوایای مختلف این بیماری و ضرورت آگاهی زنان درباره آن بیشتر بدانیم.

¢ سرطان پستان دقیقا چیست؟

سرطان پستان بیماری ای است که در آن سلول‌های بدخیم در بافت پستان ایجاد می‌شوند. تغییر یا جهش در DNA سلول‌ها می‌تواند باعث شود سلول‌های طبیعی پستان به سلول‌های سرطانی تبدیل شوند و وقتی رشد سلول‌های سرطانی از کنترل خارج شود معمولا توموری تشکیل می‌دهند که ممکن است به صورت توده لمس شود. سرطان می‌تواند از بخش‌های مختلف پستان شروع شود و اغلب سرطان‌های پستان از مجاری حمل شیر به نوک پستان شروع می‌شوند و برخی از غدد تولید کننده شیر آغاز می‌شوند و مابقی نیز از بافت‌های دیگر پستان منشاء می‌گیرند.

¢ چرا به عنوان ‌شایع‌ترین سرطان در بین زنان شناخته می‌شود؟

بیماری سرطان پستان عمدتا به عنوان رایج‌ترین سرطان زنان شناخته می‌شود، البته این به معنای عدم ابتلای مردان نیست، با این حال احتمال ابتلای بانوان به این بیماری چندین برابر آقایان است و این مساله نشان می‌دهد که این نوع از سرطان به جنسیت وابسته است، که علت آن می‌تواند به بالابودن سطح استروژن در بدن بانوان و حجم بیشتر بافت پستان در آنها مربوط باشد. عدم تعادل هورمونی و سطح هورمون‌های استروژن و پروژسترون در بدن بانوان بسیار بیشتر از مردان است و به همین علت سرطان پستان در زنان بیشتر از مردان رخ می‌دهد و زن بودن عامل اصلی ابتلا به سرطان‌ پستان است.

¢ چه عواملی بیشترین نقش را در ابتلا به سرطان پستان دارند؟ آیا بیشتر ژنتیکی است یا سبک زندگی و محیط هم تاثیری دارد؟

ترکیبی از عوامل در ایجاد سرطان پستان موثر هستند از عوامل ژنتیکی گرفته تا عوامل محیطی و سبک و شیوه زندگی.

استعداد ژنتیکی، سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان پستان، سرطان تخمدان، سرطان پروستات و سرطان پانکراس می‌تواند خطر ابتلا به سرطان پستان را در فرد افزایش دهد. برخی جهش‌های ژنتیکی ارثی شناخته شده از جمله جهش ژن‌های BRCA1, BRCA 2  در فرد یا نزدیکان او از جمله علل ژنتیکی مهم در ابتلا به سرطان پستان می‌باشند.

سن، از جمله عوامل موثر دیگر در ابتلا به سرطان پستان می‌باشد و با افزایش سن به ویژه پس از ۴۰ سالگی، خطر ابتلا به این سرطان افزایش می‌یابد.

داشتن سرطان در یک پستان، خطر ابتلا به سرطان در پستان دیگر را نیز افزایش می‌دهد.

سابقه پرتو درمانی به قفسه سینه به خصوص در سن زیر ۳۰ سال و عوامل هورمونی از جمله شروع قاعدگی زودرس (زیر ۱۲ سال) و یائسگی دیررس (بالای ۵۵ سال) و هورمون درمانی بعد از یائسگی نیز از عوامل خطر ابتلا به سرطان پستان است.

سبک زندگی فرد، چاقی و نمایه توده بدنی بالای ۳۰، مصرف الکل و دخانیات، عدم فعالیت‌بدنی منظم از عوامل خطر شناخته شده هستند.

نداشتن فرزند و سن بالای زنان در اولین زایمان می‌تواند بر خطر ابتلا تاثیر بگذارد.

عوامل محیطی مانند افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی و قرار گرفتن در معرض تشعشعات یونیزان، می‌توانند از عوامل خطر ابتلا به سرطان پستان باشند.

¢ ‎چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند، آیا می‌توان گروه‌های پرریسک را مشخص کرد؟

‎کسانی که سابقه رادیوتراپی قفسه سینه دارند، کسانی که سابقه نمونه‌برداری از توده‌ای در پستان با پاتولوژی مشکوک و یا بدخیم دارند، کسانی که سابقه فردی یا خانوادگی سرطان پستان، تخمدان، پانکراس، پروستات در بستگان درجه یک و دو دارند، جزء گروه‌های پرخطر محاسبه می‌شوند و نیاز به مشاوره ژنتیک و در بعضی موارد تست و بررسی ژنتیک دارند.

¢ خانم‌ها باید از چه سنی غربالگری را آغاز کنند و هر چند وقت یکبار ماموگرافی یا سونوگرافی انجام دهند؟

در صورتی که هیچ‌گونه یافته بالینی مشکوکی در خودآزمایی ماهیانه در منزل نداشته باشند و سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان در آنها منفی باشد و جزء گروه‌های پرخطر نباشند، سن ۳۰ تا ۶۹ سالگی در حال حاضر سن گروه هدف برنامه غربالگری سرطان پستان در کشور می‌باشد و از ۳۰ سالگی هر ۱تا ۲ سال معاینه پستان توسط پزشک انجام می‌شود و باتوجه به نتیجه معاینه و ارزیابی‌ها ممکن است نیاز به سونوگرافی باشد و همچنین از سن ۴۰ سالگی هر سال معاینه پستان توسط پزشک انجام شده و هر ۱ تا ۲ سال ماموگرافی توصیه می‌شود. لازم به ذکر است این فواصل زمانی در افراد علامت‌دار و افراد با سابقه مثبت خانوادگی سرطان، متفاوت می‌باشد.

¢ آیا خودآزمایی سینه در خانه می‌تواند به تشخیص زود هنگام کمک کند در این زمینه چه توصیه‌ای دارید؟

بله، معاینه سینه توسط خود فرد باید از سن ۲۰ سالگی، به صورت ماهیانه انجام شود و بهترین زمان برای انجام معاینات پستان هفته اول قاعدگی است و این خودآزمایی از طریق مشاهده و لمس سینه قابل انجام است و باید به تفاوت در اندازه و شکل و رنگ در پستان‌ها، تورم، توده، فرورفتگی و برآمدگی در پوست و نوک پستان‌ها، قرمزی، زخم، ترشح و خروج خون از پستان‌ها توجه کنند و در صورت بروز هر کدام از موارد فوق به مراکز بهداشتی جهت ارزیابی مراجعه نمایند.

¢ روش‌های تشخیصی امروزی سرطان پستان کدامند و کدام یک دقیق‌تر و قابل اعتمادتر هستند؟

انواع روش‌ها برای تشخیص زودهنگام سرطان پستان به کار می‌روند از جمله معاینه و خودآزمایی پستان توسط فرد، معاینه پستان توسط پزشک، ماموگرافی، سونوگرافی پستان، MRI و ماموگرافی قدرت تشخیص ضایعات غیرقابل لمس پستان را افزایش داده است و در برنامه غربالگری و تشخیص زود هنگام سرطان پستان در ایران از ماموگرافی جهت بررسی استفاده می‌شود.

و تنها راه مطمئن برای تعیین سرطانی بودن یک توده و ضایعه در پستان، نمونه‌برداری از آن توده می‌باشد.

¢ چرا هنوز بسیاری از زنان دیر برای غربالگری مراجعه می‌کنند و وقتی بیماری پیشرونده شده به پزشک مراجعه می‌کنند؟

به نظر می‌رسد، بیشترین علت تاخیر بیماران، عدم آگاهی آنها از برنامه‌های غربالگری کشور و باورهای اشتباه آنها در مورد سرطان، درک و شناخت ناکافی بیماران از علایم سرطان‌ پستان و نادیده گرفتن علایم بیماری، نگرانی و ترس در مورد سرطان، عدم حمایت خانواده و دوستان، سطح تحصیلات پائین، مشکلات مالی و اجتماعی و بی‌اعتمادی بیماران به سیستم تشخیصی و درمانی می‌باشد.

¢ نقش آگاهی رسانی عمومی و برنامه‌های ملی غربالگری را در کاهش مرگ و میر ناشی از سرطان پستان چطور ارزیابی می‌کنید؟

غربالگری منظم، میزان مرگ و میر ناشی از سرطان پستان را کاهش می‌دهد و به تشخیص سرطان‌ پستان در مراحل اولیه، زمانی که درمان آسان‌تر و موثرتر است کمک می‌کند، تشخیص زودهنگام سرطان پستان به معنای درمان‌های کم تهاجمی‌تر، جراحی محدودتر و شیمی درمانی کوتاه‌تر می‌باشد.

¢ ‎در پایان مهمترین توصیه شما به زنان برای پیشگیری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان چیست؟

‎سرطان پستان یک بیماری قابل پیشگیری است، با شناخت علایم هشداردهنده سرطان سینه و مراجعه به موقع به پایگاه‌های بهداشتی می‌توان ضایعات پیش سرطانی را قبل از تبدیل شدن به سرطان پیشرفته، زودتر تشخیص و تحت درمان قرار داد.

‎بهترین راه کاهش خطر سرطان پستان، ضمن رعایت شیوه زندگی سالم، انجام مراقبت‌های معمول مثل معاینات دوره‌ای و غربالگری‌های منظم و ماموگرافی می‌باشد.

***

می‌توان گفت اگر چه شنیدن نام «سرطان پستان» هنوز برای بسیاری از زنان با ترس و نگرانی همراه است، اما واقعیت این است که تشخیص زودهنگام و پیشگیری می‌تواند مسیر درمان را بسیار کوتاه‌تر و ساده‌تر کند. «آگاهی، غربالگری منظم و تغییر سبک زندگی» سه کلید اصلی در کاهش ابتلا و مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری‌اند؛ پس بهتر است هر زن، مراقبت از سلامت خود را در اولویت بگذارد، چرا که هیچ پیشگیری و درمانی ارزشمندتر از آرامش و تداوم زندگی سالم نیست.