خاموشی دیجیتال و تولد بازار زیرزمینی

نگار موحد

اینترنت دیگر صرفاً یک ابزار ارتباطی یا بستری برای سرگرمی نیست بلکه امروزه به بخش حیاتی از زیرساخت زندگی مدرن تبدیل شده است.

بسیاری از فعالیت‌های روزمره از آموزش و کسب‌وکار گرفته تا خدمات بانکی، ارتباطات، رسانه و حتی مشاغل خانگی به شبکه‌ای وابسته‌اند که نبود یا اختلال در آن می‌تواند زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.

به همین دلیل هرگونه محدودیت گسترده یا اختلال طولانی‌مدت در دسترسی به اینترنت، صرفاً یک مسئله فنی نیست؛ بلکه بحرانی است که ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی پیدا می‌کند.

در ماه‌های اخیر، محدودیت‌های اینترنتی و دشواری دسترسی به فضای آنلاین در کشور تنها به کند شدن ارتباطات ختم نشده است؛ در کنار این محدودیت‌ها، پدیده‌ای آرام و در عین حال نگران‌کننده در حال شکل‌گیری است؛ تولد و گسترش یک بازار زیرزمینی که در سایه نیاز مردم و خلأهای موجود رشد می‌کند.

تجربه اقتصاد بارها نشان داده هرجا میان نیاز عمومی و دسترسی محدود فاصله ایجاد شود، بازارهای موازی و غیررسمی متولد می‌شوند و اینترنت هم از این قاعده مستثنا نیست. وقتی دسترسی عادی دشوار می‌شود، راه‌های جایگزین و مسیرهای فرعی سر برمی‌آورند؛ از فروش انواع کانفیگ‌ها و ابزارهای دور زدن محدودیت‌ها گرفته تا خرید و فروش دسترسی‌های ویژه و سرویس‌های اختصاصی.

بازاری که هر روز بزرگ‌تر می‌شود و در نبود سازوکار شفاف، شکل پیچیده‌تری به خود می‌گیرد.

این بازار زیرزمینی تنها یک تجارت ساده نیست. ویژگی اصلی آن، حرکت در فضایی خارج از نظارت رسمی است. بسیاری از کاربران برای رفع نیاز روزمره خود ناچارند به کانال‌ها، صفحات یا فروشندگانی اعتماد کنند که هویت مشخصی ندارند. نتیجه چنین شرایطی، افزایش احتمال کلاهبرداری، فروش خدمات بی‌کیفیت، سرقت اطلاعات و حتی سوءاستفاده از داده‌های شخصی است.

در چنین فضایی، امنیت دیجیتال به یکی از قربانیان پنهان بحران تبدیل می‌شود. کاربران اغلب نمی‌دانند ابزاری که خریداری می‌کنند یا نرم‌افزاری که نصب می‌کنند تا چه اندازه امن است. ممکن است در ظاهر یک راه عبور ساده از محدودیت‌ها باشد، اما در عمل به درگاهی برای دسترسی به اطلاعات شخصی، داده‌های بانکی یا حریم خصوصی افراد تبدیل شود. هزینه چنین آسیبی معمولاً دیرتر آشکار می‌شود، اما آثار آن می‌تواند بسیار گسترده‌تر از آن چیزی باشد که در ابتدا به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر، تأثیر محدودیت‌ها فقط متوجه کاربران عادی نیست. اقتصاد دیجیتال بر اساس یک رابطه دوسویه شکل می‌گیرد؛ کسب‌وکارها از یک طرف و مشتریان از طرف دیگر در یک بستر مشترک به هم متصل می‌شوند، اگر این بستر دچار اختلال شود، چرخه طبیعی اقتصاد نیز آسیب می‌بیند حتی اگر برای برخی گروه‌ها یا مشاغل دسترسی‌های خاص و ویژه فراهم شود، باز هم مسئله اصلی پابرجاست؛ زیرا بازار تنها با حضور فروشنده زنده نمی‌ماند و به حضور مشتری هم نیاز دارد.

وقتی بخش بزرگی از جامعه از دسترسی عادی محروم شود، تقاضا نیز دچار اختلال خواهد شد. کاهش خرید، افت تعاملات آنلاین و رکود کسب‌وکارهای اینترنتی تنها بخشی از پیامدهای این وضعیت است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده که آسیب به اینترنت، تنها آسیب به یک صنعت نیست؛ بلکه می‌تواند زنجیره‌ای از مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.

شاید مهم‌ترین مسئله این روزها، فراتر از سرعت اینترنت یا کیفیت دسترسی باشد. پرسش اصلی درباره تغییر تدریجی مفهوم عدالت در فضای دیجیتال است. زمانی اینترنت یک بستر عمومی محسوب می‌شد، اما اکنون این نگرانی وجود دارد که دسترسی به آن به تدریج به امتیازی تبدیل شود که کیفیت و سطح آن برای همه یکسان نیست.

خاموشی دیجیتال فقط خاموش شدن صفحه تلفن همراه یا کند شدن ارتباطات نیست؛ گاهی آغاز شکل‌گیری اقتصادهایی است که در تاریکی رشد می‌کنند؛ اقتصادهایی که اگرچه در ظاهر راه‌حل‌اند، اما در بلندمدت می‌توانند خود به بخشی از بحران تبدیل شوند.