جمع‌آوری و انتقال پسماند، عاملی تاثیر‌گذار بر محیط‌زیست شهری

علیرضا صفاری ـ دانشجوی دکتری کشاورزی، کارشناس سازمان عمران شهرداری قزوین

مدیریت مواد زائد انتظام‌دهنده مراحل تولید، جمع‌‌آوری، حمل و نقل، انبار، تبدیل و دفع زباله‌ها می‌باشد که در آن از روش‌های مرتبط با بهترین اصول در رعایت سلامت بهداشت عمومی، اقتصاد مهندسی، حفاظت و زیبا‌شناختی و دیگر ملاحظات زیست محیطی می‌توان بهره برد‌. اصول بهداشت و بهسازی محیط ایجاب می‌کند که مواد زائد در حداقل زمان ممکن از زندگی انسان دور و به طریقی دفع شوند. پراکندگی و دفع غیر‌بهداشتی مواد زائد آلودگی منابع آب، خاک و هوا را به دنبال دارد و باعث شیوع بسیاری از بیماری‌ها و همچنین زشتی منظر می‌شود که با اجرای سیستم مدیریت بهداشتی مربوط به مواد زائد می‌توان مشکلات مذکور را بر طرف نمود‌. کمتر از نیم قرن پیش، توزیع جمعیت در کشور با وضعیت فعلی متفاوت بود یعنی جمعیت کشور بیشتر در روستاها متمرکز بود. اما حرکت به سمت توسعه، همه معادلات را تغییر داد. ارتقای سطح بهداشت و سلامت، افزایش  جمعیت  را به دنبال داشت و در پی این تغییر، با افزایش آگاهی، رفاه و انتظارات اجتماعی، شهر‌نشینی رونق گرفت‌. زباله به پسماند و باقیمانده حاصل از تولید یا تغییر شکل چیز‌های دیگر و نیز آنچه قبلاً استفاده شده و دیگر قابل استفاده نیست؛ اطلاق می‌گردد. زباله‌های شهری زباله‌هایی است که توسط قسمت‌های مختلف شهر مثل منازل، ادارات و … تولید می‌شود‌. زباله‌های صنعتی مواد زائد ناشی از فعالیت‌های صنعتی هستند و معمولا شامل فلزات، مواد پلاستیکی و مواد شیمیایی می‌باشند و زباله‌های خطرناک به مواد زائد جامدی گفته می‌شود که بالقوه خطرناک بوده و یا اینکه پس از طی مدتی موجبات خطر را برای محیط زیست فراهم می‌کند و یکی از مشخصه‌های زیر را داراست: قابلیت انفجار، احتراق، خوردگی، واکنش‌پذیری، سمی بودن و… .

مسلما تشویق مردم به تولید زباله کمتر از طریق پرهیز از اسراف و جداسازی اجزای قابل بازیافت زباله در مراکز تولید موجب می‌گردد که برای مدیریت صحیح زباله، آینده بهتری پیش‌بینی شود. زیان‌های اقتصادی و بهداشتی ناشی از عدم کنترل مواد زائد جامد در مناطق شهری، افزایش روزافزون زباله‌های شهری بخصوص در شهرهای بزرگ و صرف هزینه‌های گزاف به منظور جمع‌آوری و دفع آنها، لزوم برداشتن گام‌های موثر و اساسی را در زمینه کنترل مواد زائد جامد روشن می‌سازد. اصطلاح جمع‌آوری نه تنها شامل جمع‌آوری و یا برداشتن مواد زائد جامد از منابع مختلف می‌باشد؛ بلکه شامل حمل این مواد به مکان‌هایی می‌شود که محتویات وسایل نقلیه جمع‌آوری باید در آنجا تخلیه گردد. جمع‌آوری و حمل و نقل زباله یکی از مهمترین عملیات مدیریت مواد زاید جامد است. سیستم‌های جمع‌آوری پسماند، اغلب پیچیده و طراحی چند جزئی و مرکب دارند که این ویژگی‌ها باید بر اساس خصوصیات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی مطابقت داده شود. تعیین مسیر حرکت ماشین‌آلات جمع‌آوری، یکی از مراحل مهم سیستم جمع‌آوری پسماندها است. به منظور کاهش هزینه‌های تعمیر و نگهداری، باید با توجه به شیب عمومی محدوده مسیر جمع‌آوری حتی‌الامکان، شیب از بالا به پایین در نظر گرفته شود. طرح جمع‌آوری مکانیزه زباله، از طرح‌های ویژه و پیشرفته‌ای است که هم‌اکنون به عنوان اصلی‌ترین روش ارائه خدمات شهری به شهروندان به کار می‌رود. ویژگی اصلی این روش، استفاده از ماشین‌آلات مجهز به جای نیروی انسانی مورد نیاز جهت پاکسازی معابر و جمع‌آوری زباله‌ها می‌باشد. با استفاده از سیستم مکانیزه، صرفه‌جویی در زمان و هزینه جمع‌آوری زباله، افزایش بهداشت عمومی و جلوگیری از انتشار آلودگی زباله خواهد شد. هر یک از تولید‌کنندگان پسماند شهری اعم از خانگی یا غیر خانگی با توجه به میزان و نوع پسماند تولید شده سهمی از مدیریت پسماند را بر عهده دارند. شهروندان جامعه به راحتی با رعایت به جا و درست الگوی مصرف و صرفه‌جویی می‌توانند به صورت عمده‌ای در کاهش تولید زباله نقش داشته باشند که در قبال این زباله کمتر، هزینه کمتری نیز صرف جمع‌آوری و انتقال و دفع آن خواهد شد. خوشبختانه اقدامات خوبی چه در زمینه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و چه در زمینه آموزش و فرهنگسازی شهروندان در بحث مدیریت پسماند انجام شده که نوید بخش فصل جدیدی از مدیریت پسماند‌ها و بازیافت در کشور است.