جای خالی کشاورزی عمودی در توسعه امنیت غذایی

آرش صالحی ـ کشاورزی عمودی روشی مدرن در کشت گیاهان است که در آن گل‌ها، گیاهان دارویی، خوراکی و سبزی‌ها بر روی سازه‌های عمودی مانند دیوارها، ستون‌ها یا ریل‌ها و در طبقات مختلف پرورش داده می‌شوند و با توجه به افزایش جمعیت، بحران‌های منابع طبیعی و چالش‌های بخش کشاورزی این روش به‌عنوان راه‌حلی فناورانه می‌تواند راهکاری برای رفع مشکلات باشد. البته استان قزوین چندان با کشاورزی عمودی هم بیگانه نیست و طی سال‌های اخیر با اجرای طرح فراز و داربستی کردن باغات انگور نوعی از کشاورزی عمودی در باغات تاکستان اجرا شد و بارها هم صحبت از توسعه این طرح در شهرستان تاکستان و سایر نقاط استان قزوین شد، اما در عمل، امروز کشاورزی عمودی از سرانه بالایی در استان قزوین برخوردار نیست و در این میان آمار دقیقی هم از سوی دستگاه مسئول یعنی سازمان جهاد کشاورزی ارائه نشده است.

تحریم‌ها توسعه کشاورزی عمودی را کند کرد

یکی از محققان حوزه کشاورزی در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت با اشاره به استقبال جهانی از کشاورزی عمودی گفت: مشکلاتی مانند کمبود آب، انرژی و نیروی کار ما را به حرکت به‌ سمت کشاورزی عمودی سوق می‌دهد و کشورهای پیشرفته‌ای مانند ژاپن و هلند که محدودیت‌های مشابه دارند این روش را توسعه داده‌ و استان قزوین نیز با توجه به تنوع اقلیمی و دسترسی به انرژی خورشیدی ظرفیت بالایی در این زمینه دارد.

فرهاد علوی افزود: تحریم‌ها و کمبود فناوری‌های مورد نیاز توسعه کشاورزی عمودی در ایران را کند کرده است، اما استفاده از این روش در محیط‌های کنترل‌ شده می‌تواند تولید محصولات برگی و گیاهان زینتی را به‌ شدت افزایش دهد، به ‌عنوان ‌مثال عملکرد گوجه‌ فرنگی در هلند با استفاده از این روش به بیش از هزار تن در هکتار رسیده، در حالی که عملکرد ما در زمان حاضر در فضای باز به‌ صورت خوشبینانه ۵۰ تن در هکتار و در گلخانه‌ها ۲۰۰ تا ۲۵۰ هکتار است.

وی با بیان اینکه کشاورزان ما علاقه‌مند به استفاده از کشت «هیدروپونیک» هستند، گفت: هیدروپونیک روشی است که در آن ریشه‌ها در محلول آب حاوی مواد مغذی قرار گرفته یا با اسپری تغذیه می‌شوند. اما اجرای آن به‌دلیل تحریم‌‌ها گسترش پیدا نکرده و اگر در این مقوله ورود پیدا کنیم، افزایش عملکرد و تولید غذا را خواهیم داشت.

مزایای کشاورزی عمودی از چالش‌هایش بیشتر است

این پژوهشکر حوزه زراعت با اشاره به نقش انرژی در کشاورزی عمودی گفت: ایران با برخورداری از ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهانی ظرفیت‌های بی‌نظیری برای بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشید دارد و این ظرفیت می‌تواند محدودیت‌های احتمالی انرژی را برطرف کند و استفاده از انرژی خورشیدی در کشاورزی عمودی را توسعه دهد.

علوی ادامه داد: با توجه به کاهش سطح زیر کشت در فضای باز و استفاده از فضای کنترل‌شده و ارتفاع، مزایای این روش بیشتر از چالش‌های آن خواهد بود. اقدامات پژوهشی در این زمینه در مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی آغاز شده است، اما در حوزه تجاری هنوز وارد نشده‌‌ایم.

وی با اشاره به اهمیت پژوهش در این زمینه گفت: موسسه‌های پژوهشی مانند پردیس ابوریحان دانشگاه تهران و پژوهشکده محیط‌های کنترل‌شده کرج فعالیت‌هایی در این زمینه آغاز کرده‌اند، اما توسعه تجاری آن نیازمند ورود جدی بخش خصوصی است.

این محقق قزوینی کوتاه‌ترین مسیر آینده کشاورزی را بهره‌گیری از کشاورزی عمودی دانست و گفت: این نوع کشاورزی افق روشنی برای تامین امنیت غذایی و بهره‌وری منابع دارد.

کشاورزی عمودی و امنیت غذایی پایدار

از سوی دیگر، یک مهندس کشاورزی هم در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت کشاورزی عمودی را راهکاری مؤثر برای امنیت غذایی دانست و گفت: این روش با استفاده از فناوری‌های مدرن در محیط‌های کنترل‌شده، امکان تولید محصولات اُرگانیک و سالم را فراهم می‌کند.

حمیده اکرمی استفاده کارآمد از آب، انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش هزینه‌های حمل‌ و نقل، کمتر شدن جنگل‌زدایی و مدیریت آسان وظایف کشاورزی را از مزایای این روش دانست و افزود: با این رویکرد می‌توان علاوه بر بهبود سلامت شهری و کاهش آلاینده‌ها از محصولات در برابر شرایط جوی نامساعد محافظت و کشاورزی را به سمت پایداری هدایت کرد.

وی با یادآوری اینکه «اکواپونیک» روشی جدید شامل ترکیب آبزی‌پروری و پرورش گیاهان در آب است، ادامه داد: مزارع عمودی هیدروپونیک و اکواپونیک می‌توانند علاوه بر تولید سبزی و صیفی‌، علوفه تازه دام و آبزیان را نیز تولید کنند، این روش ضمن کاهش وابستگی به شرایط اقلیمی کیفیت محصولات پروتئینی و لبنی را بهبود می‌بخشد.

چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌روی کشاورزی عمودی

این محقق با تأکید بر اینکه توسعه کشاورزی عمودی در ایران نیازمند حمایت مالی و مشارکت و سرمایه‌گذاری جدی بخش خصوصی است، گفت: هزینه‌های بالای اولیه و پیچیدگی فناوری از موانع اصلی این روش است با این‌حال پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ میلادی کشاورزی عمودی به یکی از ابزارهای اصلی تامین غذای پایدار تبدیل شود.

اکرمی تأکید کرد: کشاورزی عمودی با استفاده از روش‌های هیدروپونیک، آکواپونیک و «ایروپونیک» ضمن ارائه راهکارهای مؤثر برای امنیت غذایی، نیازهای غذایی جمعیت رو به افزایش را به شکلی پایدار تامین می‌کند.

کشاورزی عمودی بهره‌وری کشت را بالا می‌برد

از سوی دیگر، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت با اشاره به محدودیت شدید منابع آب و خاک در کشور و استان گفت: به دلیل محدودیت منابع آب و خاک در کشور دیگر ظرفیت توسعه بخش کشاورزی به صورت افقی وجود ندارد و باید بهره‌وری را بالا برده و کشت گلخانه‌ای بیشتر شود.

محمدحسین عطایی اضافه کرد: در سال‌های اخیر با اقدامات خوب انجام شده توانسته‌ایم میزان بهره‌وری را تا ۶ درصد بالا ببریم که این میزان باز هم قابل افزایش است اما باید حداقل بهره‌وری مشخص شود تا بتوان به شکاف بهره‌وری رسید و آن را کاهش داد. میزان راندمان بهره وری در بخش کشاورزی کشور در سال ۹۵ حدود ۳۹ درصد بود که با برنامه‌ریزی و اقدامات انجام شده این میزان به ۴۵ درصد افزایش یافته است.

وی با بیان اینکه اجرای طرح‌های آبیاری تحت فشار در استان وضعیت خوبی دارد و در شرایطی که در طول برنامه پنجم سالانه سهم شما 2 هزار و 500 هکتار بوده، اکنون 6 هزار و 800 هکتار عملیاتی شده است، گفت: بیش از ۱۲۰ هزار هکتار اراضی استان قزوین استعداد آبیاری مدرن را دارد که به همین دلیل در استان قزوین به هر میزان  می‌توان طرح آبیاری را به‌ویژه به صورت تجمیع اجرا کرد.

لزوم جایگزین شدن کشاورزی سنتی با کشاورزی عمودی و گلخانه‌ای

رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین با بیان اینکه کشاورزی عمودی و کشت گلخانه‌ای دو رکن عبور از کشاورزی افقی و سنتی هستند، افزود: با توجه به کمبود جدی منابع آبی به ویژه در دشت قزوین باید این دو نوع کشاورزی را جایگزین کشاورزی سنتی و فعلی کنیم تا بتوانیم بحران آب و خشکسالی را مدیریت کنیم.

عطایی ادامه داد: کشاورزی عمودی با بهره‌گیری از روش‌هایی مانند هیدروپونیک و آکواپونیک می‌تواند مسیری برای کاهش فشار بر منابع طبیعی و افزایش بهره‌وری در کشاورزی ایران باشد و به همین دلیل حمایت از این روش می‌تواند امنیت غذایی را تضمین و آینده‌ای روشن برای کشاورزی کشور رقم بزند.

وی تصریح کرد: با توجه به هدررفت بالای آب در کشاورزی سنتی به‌کارگیری کشاورزی عمودی می‌تواند به معجزه در بهره‌وری از آب بینجامد و به این ترتیب کشاورزان می‌توانند با حداکثر کنترل بر میزان آب‌بری کشت بالاترین میزان محصول را نسبت به آب و خاک مصرفی به دست آورند.

لزوم گفتمان‌سازی از کشاورزی عمودی

اما در شرایطی که پژوهشگران و محققان حوزه کشاورزی از کشاورزی عمودی به عنوان یک راهکار قطعی برای برون‌رفت از بحران آب و افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی یاد می‌کنند، با این‌حال در استان قزوین کمتر نامی از توسعه کشاورزی عمودی شنیده می‌شود و در شرایطی که کشاورزی عمودی می‌تواند به مهم‌ترین اهرم برای احیا و توسعه دشت قزوین تبدیل شود، اما هنوز این نوع کشاورزی به گفتمان مسئولان ارشد استانی راه پیدا نکرده است و به نظر می‌رسد حرکت به سوی کشاورزی عمودی برای ارتقای ضریب امنیت غذایی به فرهنگ‌سازی و گفتمان‌سازی از سوی رسانه‌ها نیاز دارد.