ترفندهایی برای گفت‌وگو

سید عبدالعظیم موسوی

در مناظرات و بحث‌های علمی و حتی عامیانه ترفندهایی وجود دارد که اگر به درد نیل به حقیقت نخورد؛ می‌تواند موجب فرار از شکست شود. این روزها به ویژه بعد از حوادث دی ماه و سپس دو جنگ اخیر در خانواده‌ها بحث‌های این چنین، فراوان اتفاق میفتد. کسانی برای مغلوب نشدن در بحث، به چنین ترفندهایی پناه می‌برند.

تکنیک‌هایی مثل (گریز به علت) ـ (عمل غیرموثر) ـ (فرار به حاشیه) ـ (نقاب مظلومیت)…

در عین حال کسانی که واقعاً به دنبال حقیقت هستند؛ می‌توانند با استفاده از روش‌هایی که ذکر می‌شود؛ لااقل در خلوت وجدان خود به آن دست پیدا کنند.

*

یکی از رایج‌ترین روش‌های فرار از غلبه در مباحث، (گریز به علت) است. مثلاً می‌گویند چرا بسیجی بدون سلاح را کشتند و با بریدن دست مثله کردند؟ راه فرار این است که به یک مرحله قبل بروی و بگویی: این بسیجی لابد تا آخرین گلوله شلیک کرد و معترضین را کشت. وقتی دیگر گلوله‌ای نداشت؛ مردم او را به سزای عملش رساندند!!

می‌گویی سلطنت‌طلب خارج‌نشین چرا عمو ترامپ را دعوت به تجاوز به ایران می‌کند؟ یک پاسخ که نوعاً می‌دهند؛ این است که: مگر ترامپ به حرف ما توجه می‌کند و معطل ما می‌شود؟ این تکنیک (عمل غیرموثر) یعنی به این بهانه که اقدام من اثری در یک واقعه بیرونی ندارد؛ حمایت غیراخلاقی خود را پنهان می‌کند. اما باز هم همان تکنیک (گریز به علت) کارساز است. در پاسخ می‌گوید: ببینید جمهوری اسلامی چه با مردم کرده است که مردم به بیگانه پناه برده‌اند!!

می‌پرسی کل کشته‌شدگان دی ماه 3117 نفر بوده است. چرا دروغ گفتید و تا صد هزار نفر هم آمار دادید؟

پاسخ 1ـ کشته شدن یک نفر هم زیاد است. (تکنیک فرار به حاشیه)

پاسخ 2ـ (اینترنشنال): ما برای جلب حمایت دولت‌ها به اغراق پناه بردیم! (تکنیک نقاب مظلومیت)

پاسخ 3ـ ببینید عمق جنایت چقدر بوده که مردم متوسل به قدرت غلو شدند. (تکنیک گریز به علت)

*

واضح بگوییم که این تکنیک‌ها فقط از طرف جبهه مقابل استفاده نمی‌شود. طرفداران حکومت هم در بسیاری مواقع از چنین ترفندهایی استفاده می‌کنند که نباید بکنند. مثلاً به فرض می‌گویید: چرا پلیس موی فلان دختر را گرفت و او را روی زمین کشید؟

پاسخ 1ـ ببینید آن دختر چه کرده بود که پلیس مجبور شد او را روی زمین بکشد. (گریز به علت)

پاسخ 2ـ وقتی به تذکر پلیس توجه نمی‌کند؛ پلیس بیچاره چه کند؟ (ترفند نقاب مظلومیت)

پاسخ 3ـ آن دختر خودش این سناریو رو درست کرد که آبروی حکومت را ببرد. (فرار به حاشیه)

*

اکنون سوال این است که آیا هیچ راهی برای رسیدن به حقیقت وجود ندارد؟ هر کس می‌تواند با استفاده از این ترفندها حق را ناحق کند و خودش را برنده بحث اعلام کند. و حتی وجدانش را راحت کند. پاسخ این است: خداوند (حالا بگویید کائنات!) هرگز راه رسیدن به حقیقت را نمی‌بندد. و هیچکس برای راه خطا رفتن؛ هیچ توجیهی نمی‌تواند داشته باشد.

پس چاره چیست؟ چگونه می‌توانیم در مقابل این ترفندها حق را از باطل تشخیص دهیم؟

یک راه ساده استفاده از مفهوم (حسن و قبح ذاتی) است. یعنی بعضی از اعمال و رفتار انسان، در ذات خودش خوب یا بد است. و ربطی به این ندارد که این رفتار عمل است یا عکس‌العمل. اگر قائل به حسن و قبح ذاتی باشیم هیچ تکنیکی نمی‌تواند عمل زشت را توجیه کند.

مثلاً: قتل، علی‌رغم این که قریب به اتفاق مردم آن را زشت می‌دانند و به همین دلیل هم مورد سواستفاده‌ی عاطفی قرار می‌گیرد؛ در ذات خودش بد نیست. آیا مردی که به کودکی تجاوز می‌کند یا او را به قتل می‌رساند؛ مستحق قتل نیست؟ پاسخ عقلی و حتی احساسی این است که: بله چنین فردی مستحق قتل است. پس قتل، ذاتاً بد نیست. دلایلی عرضی آن را زشت می‌کند.

خیانت در امانت چطور؟ خیانت در امانت ذاتاً قبیح است. در مورد هر کس باشد. پیمان‌شکنی ذاتاً عیب است. شکنجه ذاتاً قبیح است. و هیچ فایده‌ای برای آن مترتب نیست. حتی اعتراف پس از شکنجه بی‌اثر است. مثله کردن ذاتاً قبیح است. وطن‌فروشی ذاتاً قبیح است. هیچ توجیهی از زشتی آن کم نمی‌کند. همدستی با بیگانه ذاتاً قبیح است. و حاکمان کشورت هر کس باشند؛ حق نداری با بیگانه علیه حاکمان کشورت توطئه بنمایی.

امام خمینی زمانی که در نجف تبعید بود؛ صدام به دلیل دشمنی با محمدرضا شاه از امام خواست که فتوایی علیه شاه بدهد. و امام سر باز زد. چرا؟ چون این عمل ذاتاً زشت است. و با هیچ بهانه‌ای توجیه نمی‌شود.

*

در جنگ صفین معاویه آب را بر روی لشکر علی (ع) بست. دیری نپایید که اختیار آب به دست علی (ع) افتاد. حضرت عمل به مثل نکرد. چرا؟ چون ذات بستن آب حتی به روی دشمن زشت است و از مردانگی به دور. در هیچ جنگی علی (ع)  تیر اول را نزد. زیرا شروع جنگ ذاتا بد است. در جنگ قانون چشم در برابر چشم معقول و منطقی است. اما اگر دشمن مدرسه کودکان ما را به بمب بست؛ ما می‌توانیم عمل به مثل کنیم؟ حاشا وکلا! چرا؟ چون ذات کشتن کودک بی‌گناه، زشت است. حتی اگر مقابل به مثل باشد.

در جنگ ایران و عراق چقدر موشک به شهرهای ما زده شد. امام اجازه مقابل به مثل ندادند. اقتدار با مظلومیت ساده به دست نمی‌آید.

*

اکنون جای یک پرسش باز می‌شود که تشخیص حسن و قبح ذاتی چگونه است؟ آیا هرکس می‌تواند هر کاری را ذاتا خوب یا بد بداند؟ روشن است که خیر. حسن و قبح ذاتی، تعریفی جامع دارد. فطری و معقول است. و همگان بر آن اجماع دارند. برای پیروان مکاتب دینی، البته عمل اولیای خدا می‌تواند خود معیار ذاتی بودن حسن و قبح فعل باشد.