بی‌ثباتی و مافیای شیرخشک، گلوی صنعت لبنیات را می‌فشرند

آرش صالحی ـ بازار جهانی لبنیات با ارزشی معادل ۱۰۳۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵، رشدی پایدار تا ۱۵۴۵ میلیارد دلار را در دهه آینده تجربه می‌کند، اما صنعت لبنیات ایران نه تنها از این موج بی‌نصیب مانده، بلکه با تصمیمات خلق‌الساعه، افزایش قیمت شیر خام و عدم همکاری بانک‌ها، به سمت تعطیلی واحدهای کوچک و متوسط پیش می‌رود. گزارش‌ها حاکی از کاهش سرانه مصرف به کمتر از ۵۰ کیلوگرم (در برابر میانگین جهانی ۱۸۰ کیلوگرم) و خروج تدریجی ایران از بازارهای صادراتی سنتی است.

رشد بیش از 4 درصدی صنایع لبنی در دنیا

صنایع لبنی در سال‌های اخیر روندی رو به رشد داشته و داده‌های جهانی حاکی از آن است که اندازه بازار جهانی لبنیات در سال ۲۰۲۵ به ۱۰۳۸.۶ میلیارد دلار رسیده است. پیش‌بینی می‌شود این بازار بین سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۴ رشد ۴.۳۸ درصدی را تجربه کند. از سوی دیگر، گروه تحقیقاتی IMARC با نگاهی به آینده انتظار دارد که این بازار تا سال ۲۰۳۴ به ۱۵۴۵.۴ میلیارد دلار برسد که نشان‌دهنده نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) ۴.۳۸ درصدی در بازه زمانی یاد شده است.

به گفته کارشناسان و تحلیلگران، شهرنشینی سریع، افزایش آگاهی عمومی درباره سلامت و تغذیه، پیشرفت‌های قابل توجه فناوری، افزایش محبوبیت میان‌وعده‌های لبنی، تغییر ترجیحات غذایی و سیاست‌ها و مقررات مطلوب دولت در کشورهای پیشرو، از عوامل اصلی پیشران این بازار هستند. در سطح منطقه‌ای نیز بازار جهانی به کشورهایی مانند ایالات متحده، چین، هند، ژاپن، آلمان، فرانسه، بریتانیا، ایتالیا، اسپانیا، استرالیا، نیوزیلند، کانادا، برزیل، مکزیک و ترکیه طبقه‌بندی می‌شود که در حال حاضر هند بر بازار جهانی تسلط دارد.

انتقاد از تصمیمات خلق‌الساعه دولت

اما در ایران وضعیت به گونه‌ای دیگر است. صنایع لبنی ایران اگرچه توانسته است علاوه بر تامین بازار داخلی، بخشی از تولیدات خود را راهی بازارهای صادراتی کند، اما تولیدکنندگان این بخش با مشکلات متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

علی احسان ظفری، مدیرعامل و رئیس هیات مدیره اتحادیه تعاونی‌های تولیدکنندگان فرآورده‌های لبنی در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت درباره وضعیت صنایع لبنی در سال ۱۴۰۴ گفت: در سال گذشته شرایط تولیدکنندگان صنایع لبنی چندان خوب نبود و به همین دلیل تعدادی از واحدها، به ویژه واحدهای کوچک و متوسط، تعطیل شدند.

وی تصریح کرد: تصمیمات خلق‌الساعه بخش دولتی، عدم ثبات قیمت شیر خام و مواد اولیه و همچنین عدم همکاری بانک‌ها با واحدهای کوچک و متوسط باعث شد این واحدها با مشکلات زیادی روبرو شوند.

احساس نشدن کمبود لبنیات به خاطر کاهش افت سرانه مصرف

ظفری در پاسخ به این پرسش که آیا کاهش تولید چشمگیری رخ داده که در بازار تأثیرگذار باشد، توضیح داد: با توجه به اینکه سرانه مصرف هر سال پایین‌تر می‌آید و مردم قدرت خرید ندارند، بخشی از واحدهای تولیدکننده ناچار تعطیل می‌شوند. اینکه این کمبود در بازار احساس نمی‌شود، به دلیل کاهش قدرت خرید و افت سرانه مصرف است.

وی افزود: در حال حاضر سرانه مصرف لبنیات در ایران به کمتر از ۵۰ کیلوگرم رسیده است، در حالی که میانگین جهانی این شاخص ۱۸۰ کیلوگرم و در کشورهای پیشرفته تا ۳۶۰ کیلوگرم است. طبیعتاً دولت باید در صنعت لبنیات یارانه بپردازد، زیرا لبنیات جزو کالاهای اصلی سبد خانوار است و ارزش غذایی بالایی دارد. مصرف لبنیات می‌تواند از واردات دارو و تجهیزات بیمارستانی بکاهد، اما دولت نه تنها یارانه‌ای نمی‌دهد، بلکه هر سال فشار سنگینی بر این صنعت وارد می‌کند.

مافیای شیرخشک همواره دنبال صادرات است

مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های تولیدکنندگان فرآورده‌های لبنی درباره شرایط صادرات نیز گفت: با توجه به سیاست‌های دولت، شرایط صادرات خوب نیست. متأسفانه دولت با سیاست‌های اشتباه، مازاد شیر را در قالب پودر شیرخشک از کشور خارج می‌کند، در حالی که پودر شیرخشک ماده اولیه صنایع غذایی دیگر است، نه محصول نهایی.

ظفری ادامه داد: عملا ماده اولیه صنایع دیگر را صادر می‌کنیم، در شرایطی که کارخانه‌های خودمان تعطیل می‌شوند. مافیای شیرخشک وجود دارد که همواره دنبال صادرات این محصول است و این کار باعث شده سفره مردم از لبنیات خالی بماند.

کاهش قدرت صادرات لبنیاتی‌ها

رئیس هیئت مدیره اتحادیه تعاونی‌های تولیدکنندگان فرآورده‌های لبنی با اشاره به عدم ثبات قیمت‌ها گفت: چون قیمت‌ها هر روز تغییر می‌کند و ثبات نداریم، بازارهایی که قبلا در عراق، کشورهای اوراسیا، افغانستان، ارمنستان، پاکستان و آذربایجان داشتیم را یکی پس از دیگری از دست می‌دهیم.

ظفری تصریح کرد: قدرت صادراتی ما در محصول نهایی لبنی بسیار کم شده است. عمدتاً در بخش پنیر، خامه، ماست و دوغ صادرات داریم و اگرچه از نظر صادرات جایگاه بالایی در جهان نداریم، اما در تولید شیر خام در رده بیستم جهان هستیم.

وی همچنین درباره تاثیر تحولات اخیر منطقه‌ای بر صنعت لبنی گفت: با توجه به اینکه برخی کالاها وارد نمی‌شوند، مشکلاتی داریم. کمبود کالاهای پتروشیمی به معضلی برای تولید تبدیل شده، به ویژه در بحث بسته‌بندی از نظر قیمت و کمبود بازار مشکل داریم.

ظفری درباره شرایط سال جاری بیان کرد: روند کاهش مصرف در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه دارد. دولت باز هم قیمت شیر خام را افزایش داده؛ به طوری که به ۶۲ هزار تومان رسیده و رشدی ۲۵ تا ۳۰ درصدی داشته است. این امر باعث شده هر روز مصرف کمتر و صنایع لبنی از رونق بیفتند.

وی افزود: شرایط خوبی نیست و دولت باید به فکر تأمین سفره مردم باشد. روش فعلی تخصیص یارانه لبنیات روش درستی نیست و هیچ بخشی از آن به سمت صنایع لبنی نمی‌آید.

افزایش بیماری‌های استخوانی و کاهش بهره‌وری نیروی کار

سارا کریمی، اقتصاددان سلامت در این زمینه به خبرنگار ولایت گفت: کاهش سرانه مصرف لبنیات از ۵۰ کیلوگرم در ایران در برابر میانگین ۱۸۰ کیلوگرمی جهان، یک زنگ خطر جدی برای سلامت عمومی است.

کمبود کلسیم و ویتامین D در جامعه منجر به افزایش بیماری‌های استخوانی، هزینه‌های درمانی و کاهش بهره‌وری نیروی کار می‌شود. دولت اگر نتواند لبنیات را با یارانه مؤثر در دسترس قرار دهد، در بلندمدت هزینه‌های بسیار بیشتری در نظام سلامت متحمل خواهد شد.

صادرات شیرخشک رقابت‌پذیری ایران را نابود می‌کند

رضا محمودی، کارشناس صنایع غذایی و صادرات نیز با اشاره به خروج ایران از بازارهای منطقه به ولایت گفت: آنچه امروز در صنعت لبنی ایران می‌بینیم، نتیجه فقدان یک استراتژی پایدار صادراتی است. صادرات پودر شیرخشک به جای محصول نهایی با ارزش افزوده بالا نه تنها اشتغال‌زایی نمی‌کند، بلکه رقابت‌پذیری ایران را در بلندمدت از بین می‌برد. کشورهایی مثل ترکیه و هند با برنامه‌ریزی دقیق و حمایت از صادرات محصولات نهایی، سهم ایران را در بازارهای همسایه تصرف کرده‌اند.

ریسک‌گریزی سیستم بانکی

حسین رضایی، تحلیلگر مسائل بانکی نیز در ارزیابی خود عنوان کرد: عدم همکاری بانک‌ها با واحدهای کوچک و متوسط صنایع لبنی، ناشی از ریسک‌گریزی سیستم بانکی و نبود خط اعتباری تخصصی برای این صنعت است. در حالی که در بسیاری از کشورهای پیشرو، بانک‌های کشاورزی و صنعتی با تسهیلات کم‌بهره و بلندمدت از زنجیره تولید لبنیات حمایت می‌کنند. بدون اصلاح نظام تامین مالی، ادامه حیاط واحدهای کوچک لبنی تقریبا غیرممکن خواهد بود.

دولت یارانه لبنیات را احیا کند

با این همه به نظر می‌آید در صورت تداوم روند فعلی، نه تنها چشم‌انداز صنعت لبنی ایران در سال ۱۴۰۵ روشن نیست، بلکه احتمال تعطیلی گسترده‌تر واحدهای تولیدی و افزایش وابستگی به واردات فرآورده‌های لبنی در آینده نزدیک وجود دارد. بنابراین دولت باید فکری برای ثبات قیمت شیر خام و محصولات لبنی کند و در این زمینه به سمت پرداخت یارانه برود و اگر درآمدی از مدیریت تنگه هرمز وجود دارد، اولویت نخست این درآمد می‌تواند سامان بخشیدن به بازار محصولات لبنی و پرداخت یارانه به صنایع و کارخانجات لبنیات باشد تا حداقل در شرایط جنگی آرامش و ثبات به صنعت لبنیات و سفره‌های مردم برگردد.