آینه جامع مشکلات «وقف» در قزوین

آرش صالحی ـ وقف به عنوان یک سنت حسنه اسلامی و نهادی اقتصادی ـ اجتماعی نقش مهمی در توسعه کشور و به تبع آن در استان قزوین ایفا می‌کند. سنتی حسنه که بازوی قدرتمند اقتصاد اسلامی در کلیه ممالک مسلمان به شمار می‌رود و بسیاری از افراد اعتقاد دارند که اگر فرهنگ وقف در ریل‌گذاری درستی قرار گیرد، تمامی مشکلات اقتصادی کشورهای اسلامی از جمله ایران را حل می‌کند و اقتصاد وقف می‌تواند به تنهایی فقر را ریشه‌کن کرده و رفاه نسبی را به مردمان امت اسلامی هدیه کند. در استان قزوین که حدود 20 درصد از اراضی وقفی هستند، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، با این حال، این استان با چالش‌های متعددی در حوزه موقوفات روبه‌روست که شامل مشکلات ثبت و شفافیت اسناد، اختلافات ملکی تاریخی، موانع بهره‌وری اقتصادی و مسائل مربوط به اجرای نیات واقفان می‌شود. با توجه به فرارسیدن هفته وقف این گزارش به بررسی عمیق این مشکلات و راهکارهای احتمالی می‌پردازد.

وجود ۸۴۰ موقوفه ثبت‌شده در استان

بنا بر آخرین آمار اعلام‌شده از سوی اداره‌کل اوقاف و امور خیریه، این استان با ۸۴۰ موقوفه ثبت‌شده سابقه تاریخی قابل توجهی دارد. از این تعداد ۳۰۵ موقوفه مربوط به دوره پیش از انقلاب و ۵۲۵ موقوفه در چهار دهه اخیر ثبت شده‌اند. با این وجود علی‌رغم جایگاه مهم قزوین در بهره‌وری اقتصادی موقوفات کشور به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز و زیرساخت‌های مناسب، مشکلات متعددی این ظرفیت‌ها را تحت تاثیر قرار داده است.

مشکلات ثبت و شفافیت اسناد وقفی

یک کارشناس حوزه وقف در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت با بیان اینکه عدم شفافیت در وقف‌نامه‌ها از جمله مشکلات این حوزه است، گفت: یکی از اصلی‌ترین مشکلات، عدم شفافیت وقف‌نامه‌ها و عدم دسترسی مردم به این اسناد است. این امر موجب نارضایتی عمومی و ایجاد شبهات در مورد نحوه مدیریت موقوفات شده است.

امیر محبی با اشاره به مسائل مربوط به اسناد مالکیت موقوفات و املاک وقفی اضافه کرد: به‌رغم اینکه 98 درصد از موقوفات قزوین دارای سند مالکیت تک‌برگی هستند، 2 درصد باقیمانده فاقد سند هستند. همچنین تبدیل اسناد دفترچه‌ای به تک‌برگی از دیگر چالش‌ها است، به طوری که از ۵۰۰ سند دفترچه‌ای ۱۴ مورد هنوز باقی مانده است.

اختلافات ملکی تاریخی

این کارشناس با اشاره به اختلاف ملکی تاریخی در حوزه موقوفات استان قزوین گفت: یکی از این اختلافات به روند تاریخی شکل‌گیری شهر صنعتی البرز برمی‌گردد که یکی از پیچیده‌ترین مشکلات وقفی در قزوین است.

محبی افزود: در این پرونده یکی از اراضی شهر صنعتی البرز که ۸۷۲ هکتار مساحت دارد، به عنوان موقوفه مرحوم محمدحسین تفرشی (خزانه) ثبت شده است. مشکل از آنجا ناشی می‌شود که در عملیات ثبتی سال ۱۳۴۶ کلمه «وقف» به جای «ثلث» در اسناد ثبت شده است که این اشتباه حقوقی تا به امروز ادامه یافته است. این اختلافات منجر به نارضایتی ۱۷۰۰ واحد صنعتی و ۱۲ هزار نفر ذی‌نفع شده است. پس از سه دهه پیگیری، اخیرا دادگاه تجدیدنظر رأی به خروج این اراضی از دایره وقف داده است، اما این رأی هنوز در دیوان عالی کشور قطعی نشده است.

این کارشناس با اشاره به چالش‌های مربوط به اراضی خاکعلی یادآور شد: ۴۴ هکتار از اراضی شهر خاکعلی به اوقاف تعلق دارد، اما مسئولان محلی در پرداخت ۱۳۵ میلیارد تومان وجه توافق شده قصور کرده‌اند که این امر منجر به تعلیق پروژه‌ها شده است.

موانع بهره‌وری اقتصادی

یک کارشناس اقتصادی هم در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت عدم استفاده بهینه از ظرفیت‌های اقتصادی موقوفات را از مشکلات حوزه وقف برشمرد و گفت: با وجود پتانسیل بالای استان در جذب سرمایه‌گذاری، کمبود سرمایه‌گذاری در موقوفات و عدم استفاده از ظرفیت‌های صنعتی و اقتصادی از مشکلات عمده است. سازمان اوقاف آمادگی خود را برای همکاری با سرمایه‌گذاران در چارچوب ضوابط شرعی و قانونی اعلام کرده است.

حسن حمیدی وابستگی به تصمیمات قضایی را از دیگر مسائل حوزه وقف در استان دانست و تصریح کرد: بسیاری از پروژه‌های اقتصادی به دلیل عدم قطعیت در آرای قضایی متوقف شده‌اند. به عنوان مثال، پرونده شهر صنعتی البرز پس از سال‌ها هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است.

اجرای نیات واقفان و مدیریت منافع

این کارشناس، عدم شفافیت در مصرف درآمدها را از دیگر مشکلات این حوزه برشمرد و اضافه کرد: البته مدیرکل اوقاف استان قزوین بر شفاف‌سازی فرآیندهای اقتصادی و هدایت درآمدها به سمت نیات واقفان تاکید کرده است، اما بر اساس گزارش‌ها، عدم شفافیت در نحوه هزینه‌کرد درآمدهای موقوفات مطابق با نیات واقفان از دغدغه‌های مردم است.

حمیدی با تأکید بر لزوم مدیریت منابع در موقوفات بزرگ ادامه داد: در موقوفات بزرگ مانند موقوفه خزانه اختیارات گسترده وصی و عدم نظارت کافی حاکم شرع، باعث ایجاد ابهام در مدیریت شده است و این امر لزوم بازنگری در مکانیزم‌های نظارتی را نشان می‌دهد.

اقدامات انجام ‌شده برای حل مشکلات

مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان در گفت‌وگو با خبرنگار ولایت درباره اقدامات برای توسعه وقف در استان گفت: یکی از این اقدامات صدور اسناد مالکیت است و اداره کل اوقاف استان موفق شده برای 98 درصد موقوفات سند تک‌برگی صادر کند و در حال پیگیری برای باقیمانده اسناد است. در واقع بیش از 1000 فقره از اسناد مالکیت موقوفات این استان تاکنون دریافت شده است.

حجت‌الاسلام سیدمصطفی مجیدی با اشاره به اقدامات مدیریتی و توسعه‌ای افزود: یکی از این اقدامات جلب سرمایه‌گذاری با استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی موقوفات قزوین بوده است.

وی درباره اجرای طرح‌های توسعه‌ای حوزه وقف گفت: در این زمینه طرح‌های بزرگی اجرا شده و یا در دست اجرا قرار دارد که از آن جمله می‌توان به احداث درمانگاه تخصصی در بیدستان با اعتبار 27 میلیارد تومانی، ساخت کتابخانه عمومی در همین شهر با اعتبار 300 میلیارد تومانی و توسعه بقعه چهار انبیاء با هزینه ۳۰۰ میلیارد تومان اشاره کرد.

مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان با اشاره به صدور مجوز خاص ویژه موقوفه قازان ابن ارغوان شهر بیدستان، در راستای حمایت از مردم در پرداخت حقوق موقوفات اضافه کرد: نگهداری و توسعه باغ انگور در اراضی موقوفات استان به میزان 15 هکتار از دیگر اقدامات صورت‌گرفته برای توسعه اقتصادی موقوفات در استان است.

مجیدی احداث پروژه تجاری و مسکونی موقوفه محمدعلی آقا امینی در بلوار حکیم قزوین با زیربنای 1600 متر مربع را از اقدامات مهم این حوزه برشمرد و گفت: احداث پروژه تجاری و مسکونی موقوفه مسجد جامع محمدیه با زیربنای 1200 متر مربع هم در راستای توسعه اقتصاد وقف صورت گرفته است.

وی از اعزام بیش از 800 مُبلّغ از قم و مبلغان بومی به بقاع متبرک و مناطق محروم خبر داد و افزود: برگزاری موکب حضرت سیدالشهدا(ع) در ایام اربعین حسینی در نجف اشرف و حمایت از مواکب استان قزوین هم از جمله اقدامات صورت‌گرفته برای رشد فرهنگ وقف به ویژه وقفیات مرتبط با سیدالشهدا(ع) و قیام عاشورا است.

شفاف‌سازی و گفت‌وگو با مردم

مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان با اشاره به برگزاری نشست‌های عمومی گفت: در این حوزه نشست‌هایی با حضور نمایندگان مجلس، فرماندار و مدیرکل اوقاف برای بررسی مشکلات اراضی وقفی و ایجاد شفافیت برگزار شده است که در آن اداره ‌کل اوقاف پیشنهادهای مهمی برای رفع مشکلات موقوفات ارائه کرده است.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

مشکلات وقف در شرایطی در استان قزوین وجود دارد که این مشکلات ریشه در مسائل تاریخی، حقوقی و مدیریتی دارد. هرچند اقدامات مثبتی برای حل این مشکلات انجام شده، اما لازم است موارد دیگری در اولویت قرار گیرد که از آن جمله می‌توان از ایجاد شفافیت بیشتر با انتشار الکترونیکی وقف‌نامه‌ها و گزارش‌های مالی برای اعتمادسازی عمومی نام برد. همچنین رسیدگی سریع به پرونده‌های معلق مانند شهر صنعتی البرز در دیوان عالی عدالت اداری می‌تواند به روند قضایی حل مشکل موقوفات سرعت ببخشد. در حوزه جلب سرمایه‌گذاری هم باید ایجاد بسترهای قانونی و ایمن برای سرمایه‌گذاران در حوزه موقوفات در دستور کار قرار گیرد و در نهایت در بخش آموزش و فرهنگ‌سازی، ترویج فرهنگ وقف و آگاهی بخشی درباره فواید و قوانین، باید در مرکز توجه واقع شود.

در نهایت می‌توان گفت که قزوین با ظرفیت‌های بالای اقتصادی و جغرافیایی خود می‌تواند با رفع این مشکلات به الگویی برای مدیریت موقوفات در کشور تبدیل شود و نقش مهمی در اقتصاد مقاومتی و اشتغال‌زایی ایفا کند.