قسمت دوم: آسیب‌پذیری رودخانه‌های شهر قزوین


حسین اینانلو، دکترای تخصصی اقلیم‌شناسی
شکل‌گیری قزوین به‎عنوان شهر (شار) ساسانی در بیش از 17 قرن پیش و بقای همراه با تکامل و پویایی آن در طول تاریخ طولانی‌اش، بدون برخورداری از شبکه‌ای از آب‌های جاری که تعداد پنج رود فصلی را در خود دارد، میسر نمی‌شد. چرا که رودهای پنجگانه قزوین باوجود فصلی‌بودن، افزون بر تامین مستقیم و غیرمستقیم منابع آب آشامیدنی، امکان آبیاری باغستان این باغ‌شهر دیرپا را نیز فراهم نموده است. با این حال، امروزه با وجود نیاز شدید اکولوژیکی و اقتصادی شهر قزوین (با جمعیتی نزدیک به نیم میلیون نفر) به باغستان، رودهای پنجگانه این شهر به همراه خانه و بسترشان درگیر تخریب، دستکاری و دست‌اندازی آگاهانه و غیرآگاهانه شده است. ازاین‌رو، نه‌تنها آورد و آبدهی رودهای قزوین در میزان و رژیم سالانه دچار نقصان و اختلال جدی شده است؛ بلکه خانه این رودها نیز که با عنوان بستر و حریم رود شناخته می‌شود، در ریخت و قلمرو، با دستکاری و دست‌اندازیِ رو‌به‌افزایشی دست به گریبان است. به‌منظور وضوح بیشتر مسئله، سرخطِ چالش‌های به‌وجودآمده و در حال تعمیق برای یکی از پنج رود قزوین با نام «ارنجک» در ادامه بر شمرده می‌شود. رودها و رودخانه‌ها در هر سه شکل ممکن، شامل: دائمی، فصلی و حتی اتفاقی (که می‌توان آن را «مسیل» نامید) و با توجه به ریخت و شکلِ زمین، در سطح خشکی پهنه و حوضه‌ای را برای خود تحدید و مرزبندی می‌کنند که با عنوان «حوضه رود» شناخته می‌شود. در علم آبشناسی و آب‌نگاری، حوضه هر رود در سه بخش، شامل: بالادست، میان‌دست و پائین‌دست جداسازی و مطالعه می‌شود که به‌ترتیب با عناوین تخصصی حوضه آبخیز، حوضه آبگیر و حوضه آبریز خوانده می‌شود. حال با همانندسازی حوضه‌بندی فوق برای رودخانۀ «ارنجک»، دست‌اندازی و دستکاری در هر سه حوضه این رود را می‌توان ردیابی نمود. در بیانی بسیار کوتاه و گزیده از این دست‌اندازی و دستکاری، می‌توان به صورت زیر بیان مسئله نمود: ـ حوضه آبخیز: قلمرو حوضه آبخیز برای رود ارنجک شامل بالادستِ شمال تا شمال‌شرقی شهر قزوین است که بخشی از دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز با نام محلی و عمومی «باراجین» را در برمی‌گیرد. ده‌ها چشمه و چندین رَواناب از جویبار تا رودهای فرعی در این حوضه آبخیز جریان دارند که در قالب کانون‌های آبگیر، عمل آبدهی را برای رود ارنجک انجام می‌دهند. تغییر غیراصولی در کاربری زمین، شخصی‌سازی چشمه‌ها و جویبارها، تخصیص غیرقانونی بخشی از کانون‌های آبگیر با نام قانون به افراد حقیقی و حقوقی در کنار رهاسازی پساب‌ها و پسماندها از مهم‌ترین نمودهای دست‌اندازی به آب رود ارنجک و دستکاری در خانۀ این رودخانه محسوب می‌شود. ـ حوضه آبگیر: با تجمیع شبکه آب‌های جاری و در حال خروج از حوضه آبخیز رود ارنجک که در ورودیِ اصلی و غربی بوستان باراجین محقق می‌شود، می‌توان از این مکان به بعد را آبگیر این رود دانست. آبراهه جاری‌شده از این مکان به سمت شهر قزوین همانی است که به آن رود ارنجک می‌گویند. این آبراهه تا ورودی باغستان قزوین در محدوده کت‌آباد ادامه داشته و با عنوان حوضه آبگیر برای رود و رودخانه ارنجک شناخته می‌شود. در آبگیر و آبراهه حدود 10 کیلومتری ارنجک، مهم‌ترین دست‌اندازی به حریم آبراهه و آبگیر رودخانه، احداث کمربند شرقی شهر قزوین و عمده‌ترین دستکاری در جریان آب آن، تصمیم برای ساخت سد لاستیکی است؛ چرا که جانمایی کمربند شرقی در حریم و خانه رود، حدود 6 کیلومتر از این آبراهه را از سامان طبیعی خود خارج نموده و با زمینه‌سازی برای تجاری‌سازی حریم رودخانه، چشم‌انداز نگران‌کننده‌ای را برای ارنجک، باغستان و در نهایت شهر قزوین رقم می‌زند. این در حالی است که در صورت چشم‌بستن مردم، نهادهای مدنی و مردمی (به‌ویژه شورای شهر) و تساهل مدیران برای ساخت سد لاستیکی، در کنار کم‌شدن از حجم آورد رود ارنجک، رژیم آبدهی آن نیز مختل شده و بر مصائب باغستان و شهر افزوده خواهد شد. ـ حوضه آب‌ریز: رود ارنجک با آبی که در خانه و آبگیر آن جاری است، در طول تاریخ آورد سالانه‌ای در حدود هشت‌میلیون مترمکعب برای باغستان قزوین ارزانی داشته است. این حجم از آب، تاکنون زمینه آبخوریِ حدود یک‌سوم از مساحت باغستان قزوین را میسر نموده است. حال با برداشت از چشمه‌ها و جویبارهای موجود در «آبخیز» این رود از یک سو و دستکاری خانه رود ارنجک در «آبگیر» و «آبراهه» آن از دیگرسو، نه تنها کارکرد و تعادل بوم‌شناختی رود، که آورد سالانه آن نیز برای «آبریز» ارنجک که همان باغستان است، کاملاً در معرض تهدید قرار گرفته است. به این ترتیب در صورت تعلل، تسامح و تساهل مدیران و شهروندان، با زیرسوال‌رفتن زیستمندی باغستان، پایایی شهر قزوین با چالشی جدی و برگشت‌ناپذیر روبه‌رو خواهد شد.

سه شنبه 29 تير 1400
02:42:07
 
 
Copyright © 2021 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT