مروری بر تاریخچه و مضرات کشیدن قلیان


امیر دیوانی
اشاره: درختی سبز بودم کنج بیشه درآوردن منو با ضرب تیشه درآوردن منو قلیون بسازن که آتیش بر سرم باشه همیشه (ترانهِ‌ی محلی) مقدمه زمانی‌که کریستف‌کلمب، کاشف بزرگ، به دنبال چندین ماه تلاش در کنار جزیره‌ای که امروز به کوبا شهرت دارد، لنگر انداخت با جهانی روبه‌رو شد که تازگی‌های فراوانی برایش داشت؛ وی و همراهانش در این جزیره‌ی ناشناس، دیدنی‌های جدیدی مشاهده کردند. آنان دیدند بومی‌ها، لوله‌ای از برگ خشک گیاهی را که به هم پیچیده است، در دست دارند و به لوله‌ی آتش‌بازی که بچه‌ها در عید بازی می‌کنند، شباهت دارد. یک سرش را آتش زده و سر دیگر را می‌مکند و دود آن را با هوا استنشاق می‌نمایند. این استنشاق دود، نوعی سستی و رخوت پدید می‌آورد و آدمی خستگی را احساس نمی‌کرد. لوله‌ی یاد شده را بومیان تاباکوس می‌نامیدند. بدین ترتیب دریانوردان اسپانیایی نخسیتن بار توتون را شناخته و به تقلید بومیان به کشیدن آن پرداختند. تاریخچه‌ی قلیان در ایران قلیان وسیله‌ای آبی است برای کشیدن تنباکو که در خاورمیانه و آسیای مرکزی متداول است. در فارسی به صورت قلیان و غلیان نیز ثبت شده و گاه نارگیلی نیز نامیده شده است. قلیان برای استفاده از دود حاصل از تماس ذغال گداخته و تنباکوست که به این عمل کشیدن قلیان می‌گویند. تاریخ دقیق اولین استفاده از قلیان در ایران مشخص نیست. با این حال، بنا به نوشته‌ی سپریل الگو: «نخستین بار ابوالفتح گیلانی (متولد 1588) پزشک ایرانی دربار اکبراول، مغول هند که دود تنباکو را از یک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص‌تر و سرد کند و از این طریق قلیان را که در شبه قاره به (حقه) معروف است، ابداع کرد. نخستین تصویری که از قلیان به وسیله‌ی هنرمندان کشیده شد، احتمالاً تصویر «نشمی کماندار»، اثر رضا عباسی، نقاش دربار شاه عباس کبیر است که تا پایان نیمه‌ی اول سده‌ی یازدهم هجری زنده بوده است. جهانگردان اروپایی که به ایران سفر کرده‌اند از آن جمله تاوارنیه که در عهد صفویه به ایران آمد، به قلیان و کشیدن تنباکو در ایران اشاره نموده‌اند. مثلا وی نوشته است: «ایرانیان تنباکو را با دستگاه کاملا اختصاصی می‌کشند. در کوزه‌ی گلی دهان گشادی به قطر سه انگشت، تنه‌ِ قلیانی از چوب یا نقره که سوراخی در وسط دارد، قرار می‌دهند و بر سرش مقداری تنباکوی نمدار با کمی آتش می‌گذارند و در زیر قلیان سوراخ ممتدی است که در حالی که نفس را بالا می‌شکند، دود تنباکو به شدت از امتداد سوراخ پایین آمده و درون آب که به رنگ‌های گوناگون می‌آمیزد، داخل می‌شود. این کوزه مرتباً تا نصفه آب دارد، دودی که در آب است به سطح می‌آید و هنگامی که نفس را بالا می‌‌کشند، از نی قلیان، دود به دهان وارد می‌شود. به واسطه‌ی آبی که به قلیان می‌ریزند، دود تنباکو تصفیه می‌شود و کمتر ضرر می‌رساند. والا با این همه قلیان که می‌کشند، مقاومت برای آن‌ها ناممکن است. ایرانیان، اعم از زن و مرد به طوری از جوانی عادت به کشیدن تنباکو کرده‌اند که کاسبی که باید روزی پنج شاهی خرج کند، سه‌ شاهی‌اش را صرف تنباکو می‌نماید. اولئاریوس هم که در سال 1046 در ایران بوده است، می‌نویسد: «چندین نوع ظرف قلیان در ایران ساخته می‌شد: شیشه‌ای، کوزه‌ای از جوز هندی (نارگیله) و کدویی که تا نیمه آب می‌شد و گاهی در آن عطر می‌ریختند. شاربن، جهانگرد دیگر دوران صفوی در سفر نامه‌ی خود می‌نویسد: «شاه عباس بسیار کوشید تا از استعمال قلیان در بین مردم جلوگیری کند. برای این کار، روزی در مجلس رسمی دستور داد به جای تنباکوی قلیان، قلیان را با سرگین (پهن) چاق کنند و سپس در حالی که مشغول کشیدن قلیان خود بودند، گفت این تنباکو را وزیر همدان برای من فرستاده و مدعی است که بهترین تنباکوی دنیاست، چگونه است؟ آن‌ها همگی از این تنباکو تعریف کردند. آن‌گاه شاه به ایشان گفت: «مرده شور چیزی را ببرد که نمی‌توان آن را از پهن تشخیص داد!» سرانجام کار مخالفت شاه عباس با تنباکو به تحریم آن کشیده شد و هنگامی که متوجه گردید سربازانش پول‌شان را خرج کشیدن توتون و تنباکو می‌کنند، آن‌هارا ممنوع ساخت و بازرگانی که این دو را به اردوی او آورده بودند، با تنباکوهایش یک جا سوزاندند و سربازانی را که به توتون و تنباکو روی آورده بودند، بینی و لبان‌شان را بریدند! قلیان در عصر قاجار، بخشی از ضرورت‌های زندگی بود. اشراف و بزرگان در خانه‌های خود انواع قلیان را نگهداری می‌کردند که برخی از آن‌ها جواهر کاری شده بودند. واقعه‌ی قیام تنباکو در دوران قاجار و در نتیجه‌ی فتوایی توسط میرزا حسن شیرازی مبنی بر تحریم فروش و مصرف تنباکو رخ داد. ضمناً گردشگران پرتغالی، قلیان سنتی خود را که در میانشان قلیان‌هایی با چند لوله جهت استفاده‌ی مشترک چند نفر از یک قلیان دیده می‌شد، در شهرهای جنوبی و حاشیه‌ی خلیج‌فارس در معرض دید مردم قرار می‌دادند. از آن زمان پدیده‌ی قلیان با فرهنگ ایرانی درآمیخت و مردم به گمان اینکه مصرف تنباکو خطری ندارد، آن را به صورت یک سرگرمی پذیرا شدند تا بدان جا که امروزه قلیان در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، چایخانه‌ها، سفره‌خانه‌ها و مراکز گردشی و تفریحی، جا خوش کرده است. برای نقل هر مجلس به از هر چیز قلیان است ندانم چیست قلیان را که در هر حال نالان است در کشمکشیم زین دو حالت قلیان بکشیم، یا خجالت قلیان زمینه‌ساز اعتیاد در صنعت تنباکو، مرغوب‌ترین آن در اختیار کارخانه‌های سیگارسازی قرار می‌گیرد و تفاله‌های تنباکو که باید در زباله‌دان ریخته شود و معدوم گردد، در قلیان به کار می‌آید. پس در اصلی‌ترین بخش، پدیده‌ی قلیان که تنباکوی آن است، از زیانبارترین و بدترین نوع تنباکو استفاده می‌شود که نمی‌توان آن را کم خطرتر از مصرف سیگار دانست. دیدگاه کارشناسی در امور دخانیات بر این است که درصد سرطان‌زایی از نوع حادش در کسانی که قلیان می‌کشند، بیش از افرادی است که معتاد به سیگارند. برخلاف تصوراتی که قلیان را اعتیادآور نمی‌پندارند، این پدیده به دلیل بالا بودن میزان نیکوتین در خون، خاصیت اعتیادآوری دارد و اینکه چرا قلیان‌کشی به شکل عادت در نمی‌آید و بیشتر به نوعی بازی شبیه است، علل خود را دارد. تهیه و تدارک قلیان پیوسته زمان‌بر است و آسان نیست. به همین خاطر آنانی که از این شیوه‌ی دخانیات استفاده می‌کنند، با دشواری‌هایی روبرو هستند؛ روش ساده‌تر را برمی‌گزینند و گاه به سراغ قلیان می‌روند. از طرفی دیگر افرادی که قلیان را به طور تفننی استفاده می‌کنند، وقتی به سطح نیکوتین خاص می‌رسند و در واقع معتاد به مصرف دخانیات می‌گردند، راه‌کار آسان‌تری را که همان مصرف سیگار است برای رفع نیاز خویش در نظر می‌گیرند. به راستی اعتیاد در قلیان‌کشی با روی آوردن آن به مصرف سیگار نمایان می‌شود. صاحب‌نظران اجتماعی که مصرف قلیان را یک ضد ارزش فراگیر می‌دانند، بر این باورند که قلیان شبیه بازی است و در مصرف آن قبحی وجود ندارد و در میان اقشار جامعه، زشتی ویژه‌ای در پدیده‌ی قلیان مشاهده نمی‌شود تا جایی که در صورت کاربرد توسط زن‌ها و بچه‌ها بیشتر به صورت تفنن و تمسخر شبیه می‌گردد. قلیان‌کشی، پدیده‌ی فعلی جامعه‌ی ما نیست. سال‌ها در اقشار مختلف جامعه‌ی ایرانی بوده و از آن به عنوان ابزاری برای تفنن و سرگرمی یاد می‌شود و در تاریخچه‌ی مصرف قلیان در ایران، اصلی‌ترین قشری که قلیان دامنگیرشان شده است، زنانی بوده‌اند که در حاشیه‌ی شهرهای استان‌های جنوبی کشور زندگی می‌کردند. قلیان به خاطر شکل و شمایلی که داراست،گاه برای تزئین خانه‌ها خریداری می‌شود و وسوسه‌ی آزمایش آن، خانواده‌ها را به سمت قلیان‌کشی سوق می‌دهد و این در حالی است که این پدیده شیوع مصرفی زیادی ندارد. بررسی‌های آماری وزارت بهداشت در سال‌های گذشته در سرشماری شاخصه‌های بهداشت طرح سلامت نشان می‌دهد که در برابر 20درصد مصرف‌کنندگان سیگار، 2/3 درصد معتادان قلیان هستند و این تفاوت بیشتر به سبب اختصاص محل‌های خاص در سفره خانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها به منظور کاربرد قلیان است. در خانه‌ها، زنان خانواده وظیفه‌ی قلیان چاق کردن را دارند و با گسترش آپارتمان‌نشینی این امکان از آنان سلب شده است و افراد قلیانی برای رفع نیاز به نیکوتین خون‌شان، مشتری ثابت قهوه‌خانه‌ها شده‌اند و از آن جایی که آمد و شد به این مکان‌ها در هر زمان ممکن نیست به مصرف سیگار روی می‌آورند. به باور، یکی از کارشناسان، سرطان‌زایی قلیان، بیشتر از سیگار است. وی می‌افزاید: « در قلیان همه‌ی عوامل دست به دست هم می‌دهند و آن را خطرناک‌تر از سیگار می‌کنند. نامرغوبی تنباکو، درجه‌ی حرارت زیاد، تولید گاز CO2 و مکش‌های ریوی و سرطانی مختلف را برای فرد به ارمغان می‌آورد. درجه‌ی حرارت در قلیان بسیار بالاتر درجه‌بندی شده است. از سویی ذغال‌های نیمه سوخته و سوخته آتش‌دان قلیان، گاز مونواکسید کربن را مستقیماً به بدن انتقال می‌دهد و احساس گیجی بعد از مصرف تنباکو که افراد آن را نشانه‌ی مرغوبیت تنباکو می‌‌دانند در واقع از گاز CO2 است. قلیان تو و کمان رستم این هر دو نمی‌توان کشیدن یکی دیگر از مضرات قلیان، برخاسته از عصاره‌های شیمیایی یا بو و مزه‌های میوه‌ای است که این نوع توتون‌ها بر اثر حرارت بالا هیدرولیز می‌شود. در قلیان‌کش‌ها، سرطان‌های دهان، حلق و حنجره بیشتر دیده می‌شود. در قلیان همانند پیپ و چپق چون حرارت در راه‌های تنفسی فوقانی بسیار اثر می‌گذارد دهان، حنجره و حلق در معرض خطر هستند و این در حالی است که سرطان‌های ریوی در سیگاری‌ها بیشتر نمود پیدا می‌کند. مواد بیماری‌زایی که از تنباکوی عادی و میوه‌ای متصاعد می‌گردد، سازوکار (مکانیسم) دفاعی بدن را از بین می‌برد و با مساعد شدن زمینه برای بیماری‌ها افراد به برونشیت و انسداد ریوی حاد مبتلا می‌گردند. مصرف قلیان همراه با مکش ریوی است و باید ریه‌ها را پر کرد. در حالی که برای سیگار، مکش دهانی هست و دود آن قورت داده می‌شود، از همین رو،دود قلیان که مضرتر است با مکش ریوی عمیق‌تر تا انتهایی‌ترین خانه‌های ریه نفوذ می‌کند و گاز منواکسید کربن باعث ایجاد زمینه‌ی سرطان در خون شده و با غلظت آن، فشارش هم پایین آمده و نوسان می‌یابد. در زمینه‌ی خاصیت آب در قلیان باید گفت برخلاف دیدگاه‌هایی که از سوی مصرف‌کنندگان تنباکو در روش قلیان مطرح می‌شود، آب قلیان در پایین بودن زیان‌های تنباکو، نقش اساسی ندارد. آب در واقع دو کار انجام می‌دهد ابتدا این که دمای دود را پایین می‌آورد زیرا محفظه‌ی آتش‌دان دمای بسیار بالایی دارد که این امر استعمال دود ناشی از تنباکو را ناممکن می‌سازد، از طرف دیگر آب، نقش صافی (فیلتر) سیگار را بازی می‌کند و مقداری از تاریا قطران حاصل از سوختن تنباکو را می‌گیرد که کدر شدن آب پس از قلیان‌کشی به سبب حل شدن قیر دوده و جرم در آن است. این دو عمل که آب قلیان در آن دخیل است، هیچ تاثیری برای جلوگیری از رسیدن مواد بیماری‌‌زا به بدن ندارد و تنهاتنباکو را قابل استفاده می‌کند. قلیان چه خوش است که گاهی بکشی نی از سر شب تا به صباحی بکشی دودش ضرر و خاصیتش تنگ‌نفس کی گفته خدا که این بلا را بکشی! گفت‌وگوی قلیان و سماور: یکی «قلیان» بشد نزد سماور بگفتا ای همیشه یار و یاور بگو با من چرا خالق چنین کرد بود پایم در آب و نار بر سر؟ به محفل‌ها سرم آتش گذارند بگیرندم چنان محبوب در بر ز سوز سر، ز نافم دود خیزد امان از ظلم این چرخ بداختر «سماور» گفتش ای قلیان مظلوم عدالت‌خانه را هرگز مزن در در این کاخ به ظاهر خوب و زیبا نمی‌یابی نشانه از عدل یک بر مرا پا اندر آتش می‌گذارند برای لذت از چای معطر بود تقدیر، هرکس را به دنیا به نوعی سوز و سختی، ای هماور نگاهی کن به «انبر» بین چگونه گذارد پنجه‌اش را سرخ اخگر و با آن منقل بیچاره‌ای که وجودش پر شود ز آتش، سراسر چو پای «زور» باشد، در زمانه به جز محنت نبینی چیز دیگر تحمل کن که راه چاره این است صبوری پیشه‌فرما، ای ستم بر!

سه شنبه 29 تير 1400
02:40:48
 
 
Copyright © 2021 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT