زندگی در زمان


روایت زندگی عالم زمان‌شناس، عبدالجلیل قزوینی رازی نویسنده: علی‌اکبر حاجی‌محمدی
مقدمه: یکی از عناصر اصلی ماندگاری و پویایی دین اسلام، توجه به مقتضیات و شرایط زمان و مکان است. شناخت اقتضائات و نیازهای دوران، باعث می‌شود علمای دین در مقابل شبهات و غرض‌ورزی‌های دینی، مسلح بوده و غافلگیر نشوند. از جمله عالمان قزوینی که به این ویژگی آراسته بوده و در طول تاریخ شیعه تا کنون، ضرب‌المثل این ویژگی گردیده، فقیه و متکلم سده‌ی ششم هجری جناب عبدالجلیل قزوینی بوده است. در این نوشتار مختصر و به برکت ایام ولادت مولی الموحدین علی‌(علیه‌السلام) به بیان شرح حال این عالم زمان‌شناس، واعظ شهیر و نویسنده زبردست و تربیت یافته مکتب ولایت می‌پردازیم.  ولادت عبدالجلیل، فرزند ابوالحسین بن ابوالفضل قزوینی، بر اساس شواهد، اواخر قرن پنجم قمری در قزوین متولد شده است، اما به سبب سکونت در شهر ری و قرار گرفتن در شمار علمای شیعه‌ی آن بلاد، او را عبدالجلیل رازی می‌نامند.  تحصیلات عبدالجلیل تحصیلات مقدماتی خود را از شهر قزوین آغاز و پس از هجرت به ری، در آنجا تکمیل نموده است. وی در کتاب النقض به شاگردی نزد «اوحد الدین قزوینی» (برادر بزرگتر عبدالجلیل) و ابومنصور المظفر العبادی تصریح کرده است. اما قرائن دال بر اینست که او از محضر دیگر علمای آن دوره هم کسب فیض کرده است. از بزرگان آن دوره می‌توان به ابوالوفاء عبدالجبار رازی، شیخ معین الدین امیر کاعجلی و... اشاره داشت. (الفهرست، ص 75 ؛ ریاض العلماء، ج3، ص72) ‌قریب به اتفاق از وی با لفظ «الواعظ‌» یاد کرده و در شرح زندگانی او، تأکید بر وعظ و فصاحت وی شده است. بسیاری از بزرگان همچون علامه مجلسی، شیخ حرّ عاملی در امل الآمل، محمدباقر خوانساری در روضات الجنات، شیخ عبدا... افندی اصفهانی در ریاض العلماء، شیخ عبدا... مامقانی در تنقیح المقال و... در توصیف عبدالجلیل، او را واعظی فصیح خوانده‌اند.  محور وحدت عبدالجلیل نمونه یک مبلغ کامل در ایجاد وحدت و اتحاد بین اهل تشیع و تسنن بود. در زمان وی، به سبب حکومت و قدرت اهل تسنن و نزاع‌های درون دینی - که بیشتر به ضرر شیعیان بود- تلاش عبدالجلیل به عنوان یکی از سرشناسان ری، بیشتر معطوف به برقراری اتحاد بوده است، از نوشته‌های وی می‌توان به اهتمامش در حفظ و برقراری اتحاد پی برد. عبدالجلیل در شهر ری، به شدت مورد احترام اهل سنت بوده است؛ به گونه‌ای که برخی از نوشته‌های وی مورد توجه بزرگان اهل سنت قرار گرفته و از آن نسخه برداری می‌کردند و حتی تقریظ هم بر آن نوشته بوده‌اند. از عبارات او در کتاب «النقض» بر‌می‌آید که عمادالدین حسن استرآبادی، بر کتاب «تنزیه عایشه» تقریظ نوشته است و حتی امیرعباس غازی ملحدکش - از سران اباحتیان- در زمان حکومت خود در شهر ری، این نسخه را طلب کرده تا در خزانه‌ی وی از آن نگهداری شود. عبدالجلیل خود نیز به صورت تلویحی، اشاره‌ای به وجاهت خود در ری داشته است.  شاگردان: انسان‌های وارسته در طول تاریخ به تربیت شایستگان همت گمارده‌اند. عبدالجلیل شاگردان زیادی داشته که به تعدادی از آنها اشاره می‌شود.  منتجب‌الدین بن بابویه: برادرزاده‌ی شیخ صدوق، تربیت یافته‌ی عبدالجلیل است. اثر گرانقدر او «الفهرست» نام دارد. وی دریایی از علم و فقیهی کامل، محدثی متبحّر است. از دیگر آثار وی، «الاربعین عن الاربعین فی فضائل امیرالمومنین» است که چهل حدیث از چهل صحابی در مورد فضایل امام علی علیه‌السلام نگاشته و احادیث بسیاری را حفظ و ضبط کرده بود. (سید محسن امین، اعیان الشیعه، جلد 8، ص 286 و علی دوانی، مفاخر اسلام، جلد 4، ص 49) عبدالکریم رافعی قزوینی: عالم شافعی قرن ششم و صاحب «التدوین فی اخبار قزوین»، هم عصر با شیخ منتجب‌الدین است. سید واثق باللـه بن احمد جبلی: وی فقیهی مناظر و صالح بود که ابتدا عالم زیدی مذهب بوده و توسط شیخ عبدالجلیل مستبصر گردیده و شیعه امامیه شد. (امل الآمل، تالیف شیخ حر عاملی، ج 2، ص 338) ابن شهر آشوب: در کتاب «معالم العلماء»، عبدالجلیل از استادان بلندپایه‌ی ابن شهر آشوب نقل شده است. (معالم العلماء، ابن شهرآشوب، تصحیح عباس اقبال، مطبعه فردین، تهران، 1353 ق، چ اوّل، ص 145)  آثار عبدالجلیل: عبدالجلیل قزوینی نویسنده‌ای زبر‌دست بود. آثار وی بیشتر در مباحث اعتقادی و کلامی است. ـ1ـ «البراهین فی امامه‌ی امیرالمومنین»: این کتاب را در سال 537 ق تألیف نموده و مشتمل بر دلائل امامت امام علی(علیه‌السلام) است. ـ2ـ «السؤالات و الجوابات»: در هفت جلد، مجموعه سوالاتی که وی به صورت کتبی به آنها پاسخ داده است. ذکر این کتاب به عنوان هفت مجلد در شرح زندگانی شیخ عبدالجلیل، می‌تواند گواهی بر سرآمدی و سرشناسی او در میان اهل علم ری باشد؛ به گونه‌ای که او را مرجع حل مشکلات خود می‌دانسته‌اند. ـ3ـ «مفتاح الراحات فی فنون الحکایات»: (‌مفتاح التذکیر‌) این کتاب مورد توجه عده‌ای از بزرگان اهل سنت و شیعه بوده و به سبب آنکه حاجت واعظان و مناظران را در مذاکرات و مواعظ رفع می‌کرده، به «مفتاح التذکیر» تغییر نام یافته است. نام اصلی آن همان «مفتاح الراحات» می‌باشد که خود مصنف به آن تصریح می‌نماید. وی در این اثر اعتقاد شیعه در حق زُهّاد، عُبّاد و مفسّران را بیان کرده است. ـ4ـ «تنزیه عایشه»‌: این کتاب در بیان پاکی همسران پیامبر اکرم (صلی‌الـله علیه و آله) و اثبات پاکدامنی آنان است. ـ5ـ «بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض» معروف به «النّقض» مهم‌ترین و ماندگارترین نقشی که قزوینی در تاریخ تشیع داشته، نگارش کتابی است به نام «بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض» معروف به «نقض» است. این اثر در پاسخ به تهمت‌ها و نوشته‌های خارج از ادب، اخلاق و دینِ یک سنّی متعصّب ناصبی ساکن ری می‌باشد. ظاهراً عبدالجلیل تا سال 566 به تکمیل این کتاب مشغول بوده است. (نصیر الدین ابوالرشید عبدالجلیل رازی قزوینی، بعض مثالب النواصب فی نقض«بعض فضائح الروافض» معروف به نقض، تصحیح میر جلال الدین محدث ارموی، ص 35)  کتاب نقض از نگاه مقام معظم رهبری (مدظله العالی) «عبدالجلیل قزوینی، شخصیت بزرگ، هم از لحاظ علمی و هم از لحاظ ادبی، یک مرد برجسته‌ای بود. کتاب نقض غیر از اینکه اعتقادات و معارف اهل بیت و شیعه را بیان کرده،- به شبهات آن جواب داده، مملوّ از استدلال‌های منطقی و قابل فهم برای همه است که چیز مغتنمی است،_ علاوه بر این، یک متن ادبی است؛ یک نثر قرن ششمی استوار، محکم و بسیار قوی دارد».(مقام معظم رهبری، در دیدار اعضای شورای برگزاری کنگره‌ی بزرگداشت عبدالجلیل قزوینی،1391)  آیینه فرهنگ شیعی کتاب «النقض»، ضمن بازنمایاندن و بازگو کردن آیین تشیع، به نام شهرها و محله‌های شیعه‌نشین در روزگاران قدیم از جمله قزوین اشاره می‌کند. بنا بر شواهد تاریخی، در عصر جعفریان شیعی و پس از آن، اکثریت ناحیه قزوین سنی مذهب بودند و تا چندین سده این وضعیت تداوم داشت تا سرانجام همه‌ی این مردم این سامان به تشیع گرویدند. عبدالجلیل قزوینی ضمن برشمردن مناطق شیعه و سنی نوشته است: «بعضی از قزوین و نواحی آن و بعضی از خرقان همه شیعی اصولی و امامی باشند». (نصیر الدین ابوالرشید عبدالجلیل رازی قزوینی(زنده در 560 ق)، بعض مثالب النواصب فی نقض«بعض فضائح الروافض» معروف به نقض، تصحیح میر جلال الدین محدث ارموی، ص 499) از فایده‌های کتاب نقض، یادکرد برخی از مزار امام‌زاده‌هاست که از نظر تاریخی بسیار مغتنم است. «و اهل قزوین سنی و شیعی به زیارت ابوعبداللـه الحسین بن الرضا مشرف می‌شوند. (نصیر‌الدین ابوالرشید عبدالجلیل رازی قزوینی(زنده در 560 ق)، بعض مثالب النواصب فی نقض«بعض فضائح الروافض» معروف به نقض، تصحیح میر جلال الدین محدث ارموی، ص 648)  عالم زمان‌شناس یکی از ویژگی‌های ایشان زمان شناسی است. «عبدالجلیل، عالمی است حاضر در زمان که رخدادهای فرهنگی زمانه‌اش را به خوبی درک می‌کند. او به منازعات مذهبی دامن نمی‌زند، بلکه با پایبندی به باورها و اعتقادات دینی تلاش می‌کند آنها را به هسته‌ای استوار، باورپذیر و قابل دفاع فرو کاهد. لذا نخستین کتاب وی «تنزیه عایشه» است. برای پاسخ به پرسش‌های مطرح در جامعه‌اش کتاب «السوالات و الجوابات» را در هفت جلد می‌نگارد. او در کتاب نقض، اتهامات بی‌اساس یک متعصب را پاسخ می‌دهد. این کتاب در عین حال از گستردگی دانش و اطلاعات عبدالجلیل پرده برمی‌دارد و فصاحت و بلاغت و شیوایی نثر او را به نمایش می‌گذارد». (مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی قزوینی، ج 1، ص 9)  عروج ملکوتی روح بلند و ملکوتی عالم جلیل القدر عبدالجلیل قزوینی در نیمه دوم قرن ششم پس از سال 556 ق به ملکوت اعلی پیوست و در شهر ری آرام گرفت. یادش گرامی و راهش پر رهرو باد.  مرکز مدیریت ارتباطات و بین‌الملل حوزه علمیه استان قزوین  

دوشنبه 4 اسفند 1399
04:51:04
 
 
Copyright © 2021 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT