قزوین رنگین کمان عشایر ایران است

چه شد که تصمیم گرفتید از عشایر قزوین عکس بگیرید؟ چه چیزی در این سبک زندگی برای شما جالب بود؟

سال‌ها در حوزه‌ی عکاسی تبلیغاتی و خبری فعالیت داشته‌ام، اما یکی از مهم‌ترین پروژه‌های کاری‌ام، پروژه‌ عکاسی از فرش ایران بود؛ سفری چندساله به مناطق فرش‌خیز ایران که نزدیک به سیزده ـ چهارده سال به طول انجامید. در این پروژه به نقاط مختلف کشور سفر کردم و از نزدیک با زندگی عشایر آشنا شدم. پیش از آن نیز شناخت نسبی از سبک زندگی عشایری داشتم، اما این پروژه تجربه‌ای عمیق و میدانی برایم رقم زد.

پروژه عکاسی از عشایر قزوین نیز به پیشنهاد اداره‌ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین آغاز شد و با همکاری اداره‌ی امور عشایر قزوین ادامه یافت. هدف ما ثبت تنوع اقوام و تیره‌های عشایری بود که طی دهه‌های مختلف به دلایل گوناگون به قزوین مهاجرت کرده‌اند. با وجود فرصت کوتاهی که در اختیار داشتیم، توانستیم از عشایر اقوام مختلف در مناطق گوناگون استان عکاسی کنیم. هرچند این پروژه قطعاً پروژه‌ای کامل‌شده محسوب نمی‌شود و قابلیت ادامه دارد.

¢ عکس‌هایتان چطور داستان زندگی واقعی عشایر را تعریف می‌کنند؟ سعی کردید چه چیزی را بیشتر نشان دهید؟

این پروژه شامل چند فاز بود. در ابتدا یک فاز مطالعاتی داشتیم که طی آن بخش‌هایی از قزوین را که عشایر در آن مناطق حضور داشتند و در آن بازه زمانی در مناطق ییلاقی‌شان مستقر بودند، شناسایی کردیم. در ادامه درباره تاریخ و پیشینه‌ آن‌ها مطالعاتی انجام دادیم و کتاب‌های مرتبط را بررسی کردیم.

بخش بعدی، حضور میدانی ما بود؛ به عنوان ناظر در منطقه حاضر شدیم و از نزدیک شرایط و فضای زندگی عشایر را مشاهده کردیم. مرحله اصلی پروژه، عکاسی بود. در مناطق مختلف حضور پیدا کردیم و از زندگی روزمره عشایر عکاسی کردیم. پس از آن، به جمع‌بندی، ادیت، ویرایش و انتخاب عکس‌ها پرداختیم. و در پایان، عکاسیِ مرتبط با طراحی کتاب، صفحه‌آرایی و همچنین برگزاری نمایشگاهی از عکس‌های حاصل این پروژه انجام شد.

¢ عکاسی عشایر در کدام شاخه از عکاسی قرار می‌گیرد؟

در خصوص اینکه عکاسی عشایر در کدام شاخه از عکاسی قرار می‌گیرد، باید گفت پاسخ قطعی وجود ندارد؛ همه‌چیز بستگی به نگاه عکاس دارد. در واقع، یک عکاس تبلیغاتی می‌تواند از سوژه‌ی عشایر به شیوه‌ای استفاده کند که در راستای هدف تبلیغاتی‌اش باشد، همان‌طور که یک عکاس «فاین‌آرت» می‌تواند با نگاهی هنری و شخصی به موضوع بنگرد و از زندگی عشایر الهام بگیرد. بنابراین، این نگاه عکاس به سوژه است که می‌تواند از یک موضوع ثابت، شاخه‌های مختلف عکاسی را در بر بگیرد. اما در پروژه‌ی عکاسی عشایر قزوین، رویکرد ما به‌طور مشخص در شاخه‌ی عکاسی مستند اجتماعی قرار داشت. این عکس‌ها در واقع زیرشاخه‌ای از عکاسی مستند اجتماعی محسوب می‌شوند؛ شاخه‌ای مهم و تأثیرگذار، چون وظیفه‌ی آن ثبت فرهنگ، تاریخ و زندگی روزمره‌ی مردم برای نسل‌های آینده است. عکاسی مستند، سندی تصویری از واقعیت اجتماعی در یک مقطع زمانی مشخص ارائه می‌کند؛ سندی از زندگی عشایر در استان قزوین که شاید در دهه‌های آینده دیگر شاهد آن نباشیم. اگر چند دهه پیش این پروژه آغاز می‌شد، قطعاً با جمعیت بسیار بیشتری از چادرنشینان در مناطق مختلف مواجه می‌شدیم؛ اما امروز تعداد آن‌ها کاهش یافته و احتمالاً در آینده، حضور عشایر در ایران کم‌رنگ‌تر خواهد شد. با این حال، نباید از نقش تاریخی و استراتژیک آن‌ها در جغرافیای ایران غافل شد. عشایر در گذشته و امروز، نقشی کلیدی در تأمین امنیت مرزی و حتی امنیت اجتماعی بسیاری از نواحی ایران داشته‌اند. بنابراین، ثبت تصویری زندگی آن‌ها در این برهه از تاریخ، اقدامی بسیار ارزشمند و ضروری است؛ چراکه عکاسی مستند در اصل «برگی از تاریخ» را ثبت می‌کند، برگی از واقعیتی زنده که ممکن است فردا دیگر وجود نداشته باشد.

¢ به نظر شما تنوع قومی و فرهنگی عشایر قزوین، تاثیری بر حمیت فرهنگی قزوین داشته است؟

یکی از شگفت‌انگیزترین بخش‌های کار یک عکاس، مواجهه با اقوام مختلف است. از خوش‌اقبالی من در این پروژه، این بود که استان قزوین را «رنگین‌کمان عشایر ایران» می‌دانند؛ چرا که قزوین در طول تاریخ همواره جایگاهی برای حضور اقوام مختلف بوده است. این پیشینه باعث شده تیره‌ها و قومیت‌های متعددی از اقوام گوناگون در این منطقه حضور داشته باشند که عشایر نیز بخشی از این مهاجرین هستند. ما در قزوین بخشی از عشایر لر، گیلک و آذری را داریم که حضور این فرهنگ‌های متنوع در فواصل مکانی کوتاه و در جغرافیای نسبتاً کوچکِ استان قزوین، شگفتی‌های این پروژه را برای من دوچندان می‌کرد. این ویژگی باعث می‌شود شما بتوانید در زمانی کوتاه، با فرهنگ‌های مختلفی آشنا شوید. از اینکه این پروژه را انجام دادم و با این حجم از تنوع در پوشش، گویش و فرهنگ غذایی آشنا شدم، بسیار خرسندم.

¢ به نظر شما «سرزمین خورشید» چه خلائی را در زمینه مستندسازی و معرفی عشایر قزوین پر می‌کند؟

کتاب سرزمین خورشید عنوان مجموعه‌ای است که شامل عکس‌هایی می‌شود که در دوره‌ اول سفرهای ما ثبت شده‌اند. این کتاب حدود صد صفحه دارد و به صورت رنگی چاپ شده است. جنس صفحات آن گلاسه است و یکی از معدود کتاب‌هایی محسوب می‌شود که با رویکردی هدفمند، زندگی عشایر را به تصویر کشیده و به چاپ رسیده است. امیدوارم بتوانیم جلد دوم یا ویرایش دوم این کتاب را هرچه زودتر روانه‌ بازار کنیم. لازم می‌دانم از دوست خوبم، آقای رسول رجبی، تشکر کنم که تمام کارهایی را که ما در این پروژه انجام داده بودیم، با زحمت گردآوری کردند و در قالب این کتاب به انجام رساندند. همچنین از اداره‌ فرهنگ و ارشاد اسلامی قزوین و از همه مهم‌تر، از اداره‌ عشایر قزوین که در روند چاپ این کتاب همکاری کردند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.

¢ جلد دوم کتاب منتشر می‌شود؟

اینکه قرار است این پروژه ادامه پیدا کند یا نه، باید بگویم من بسیار مایلم که این پروژه ادامه پیدا کند. این پروژه البته سختی‌های خاص خودش را دارد؛ حضور در مناطق عشایری برای ما که این سبک زندگی را در طول زیست خودمان تجربه نکرده‌ایم کار ساده‌ای نیست، اما در عین حال از دلنشین‌ترین لحظات زندگی هنری من مربوط به روزهایی است که در حال انجام این پروژه بودم، چون این سبک زندگی بسیار به روحیات شخصی من نزدیک است. امیدوارم این پروژه ادامه پیدا کند و قطعاً هم لازم است که تکمیل شود، چرا که بسیاری از مناطق عشایری قزوین هنوز از منظر عکاسانه مورد بررسی قرار نگرفته‌اند. امیدوارم امسال، با توجه به اینکه خوشبختانه در استان قزوین شرایط آب‌وهوایی خوبی داشتیم و بارندگی‌های مناسبی را هم شاهد بودیم، بتوانیم از این فرصت استفاده کنیم، در مناطقی که پیش از این حضور نداشتیم حاضر شویم و این پروژه را ادامه دهیم.

¢ به نظر شما این کتاب می‌تواند تاثیری در زندگی عشایر داشته باشد؟

این عکس‌ها می‌توانند در زندگی عشایر تأثیرگذار باشند یا نه، همان‌طور که در سؤال اول هم توضیح دادم، قاعدتاً عکس‌های مستند برای همین هدف تهیه می‌شوند؛ یعنی قرار است اثرگذار باشند و بر محیط پیرامون خود تأثیر بگذارند. امیدوار هستیم که پروژه‌ عکاسی عشایر قزوین نیز چنین تأثیری داشته باشد. در زمان برگزاری نمایشگاه و رونمایی از کتاب این پروژه، بازدیدهایی از سوی مسئولان صورت گرفت و همین بازدیدها منجر به شکل‌گیری شورایی در استانداری قزوین شد تا به مشکلات عشایر استان رسیدگی کند. من از اینکه این اتفاق رخ داد بسیار خوشحالم و امیدوارم این شورا بتواند اگر مشکلاتی در زندگی عشایر وجود دارد، که قطعاً هم وجود دارد،در جهت رفع آن‌ها مؤثر باشد. به هر حال، بخشی از هدف و تلاش ما در این پروژه این بوده که بتوانیم زمینه‌ساز اتفاقات مثبت در زندگی عشایر باشیم.