چهلم جانباختگان دیماه؛ نقطه تثبیت روایت و آزمون سرمایه اجتماعی
- شناسه خبر: 77994
- تاریخ و زمان ارسال: 29 بهمن 1404 ساعت 07:33
- بازدید :
مریم هاشمی
چهلم در ایران فقط یک مناسک مذهبی نیست؛ یک «مکانیزم اجتماعی» است. جامعه ایرانی به صورت تاریخی، فقدانهای جمعی را در بازه چهلروزه هضم میکند. این فاصله زمانی، کارکرد ارتباطی دارد: هیجان اولیه فروکش میکند، روایتها پالایش میشوند و افکار عمومی آماده بازتعریف معنای رخداد میشود.
به همین دلیل، چهلم جانباختگان دیماه ۱۴۰۴ صرفا یک مراسم نیست؛ نقطه تثبیت روایت غالب درباره آن حوادث است.
در حوادث دیماه، فضای رسانهای تحت تاثیر سرعت و هیجان بود. شبکههای اجتماعی، با منطق اقتصاد توجه، روایتهای کوتاه، احساسی و گاه قطعی تولید کردند، رسانههای رسمی، محتاطتر و مبتنی بر جمعبندیهای نهادی عمل کردند. نتیجه این تفاوت سرعت، شکلگیری لایهای از برداشتهای متکثر در افکار عمومی بود. اکنون در چهلم، پرسش اصلی این است: کدام روایت در ذهن جامعه تثبیت میشود؟
از منظر ارتباطات بحران، چهلم مرحله «معناسازی ثانویه» است. در این مرحله، جامعه به دنبال پاسخهای ساختاریتر است: چرا رخ داد؟ چه باید کرد؟ چه تغییری حاصل شد؟ اگر این پرسشها بیپاسخ بماند، روایتهای رقیب دوباره فعال میشوند اما اگر پاسخها با شفافیت و زبان قابل فهم ارائه شود، امکان بازسازی اعتماد افزایش مییابد.
نکته مهم، نحوه بازنمایی رسمی این مقطع است. تجربه نشان داده هرگاه مراسم یادبود صرفا در چارچوبهای شعاری یا دوگانهساز تعریف شوند، بخشی از جامعه احساس حذف یا نادیدهگرفتهشدن میکند.
در مقابل، تاکید بر همدلی انسانی، پذیرش رنج خانوادهها و تمرکز بر جلوگیری از تکرار تلخیها، ظرفیت همگرایی تولید میکند، افکار عمومی در مرحله پسابحران، بیش از هر چیز به نشانههای «مسئولیتپذیری» واکنش نشان میدهد.
از سوی دیگر، چهلم یک آزمون برای سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی یعنی میزان اعتماد، همبستگی و احساس تعلق شهروندان به ساختار رسمی. اگر مراسم بتواند این پیام را منتقل کند که رنجها دیده شده، صداها شنیده شده و مسیر اصلاح باز است، سرمایه اجتماعی تقویت میشود. اگر نه، شکافهای ذهنی عمیقتر خواهد شد.
در این میان، نقش رسانه تعیینکننده است، رسانه میتواند چهلم را به صحنه بازتولید هیجان تبدیل کند یا به فرصتی برای عقلانیسازی فضا؛ تمرکز بر دادههای دقیق، پرهیز از اغراق، و برجستهسازی ابعاد انسانی حادثه، سه مؤلفه کلیدی در این مقطع است.
افکار عمومی در شرایط فعلی به دنبال آرامش و ثبات است، نه تشدید قطبیسازی.
در نهایت، چهلم جانباختگان دیماه لحظهای است که از «رخداد» عبور میکنیم و وارد مرحله «حافظه جمعی» میشویم. آنچه امروز روایت شود، در ذهن تاریخی جامعه باقی خواهد ماند.
اگر روایت غالب بر انسجام، اصلاح و آرامش تأکید کند، این مقطع میتواند به نقطهای برای تثبیت تعادل اجتماعی بدل شود اما این نتیجه خودبهخود حاصل نمیشود؛ نیازمند زبان دقیق، مدیریت هوشمندانه پیام و توجه واقعی به افکار عمومی است.
چهلم، در این معنا، پایان یک بحران نیست؛ آغاز مرحلهای است که در آن جامعه تصمیم میگیرد چگونه آن بحران را به یاد بسپارد.
