«پژوهش هزینه نیست سرمایه است»

مهناز اسماعیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی

بخش سوم

در همه پژوهش‌ها، پژوهشگر برای توصیف یا تبیین روابط بین پدیده‌ها و متغیرهای موجود اطلاعات یا داده‌هایی را جمع‌آوری می‌نماید. در جمع‌آوری اطلاعات یا داده‌ها باید شیوه‌ای به کار گرفته شود که اطلاعات و داده‌ها به کیفیت بالا، دقیق و موثق استخراج شود چون کیفیت و اعتبار هر پژوهش تا حد زیادی به اطلاعات و داده‌های جمع‌آوری شده و کیفیت اطلاعات و داده‌ها نیز به شیوه جمع‌آوری آنها مربوط می‌شود. بنابراین شیوه‌های سنجیده و دقیق جمع‌آوری اطلاعات و داده‌ها، اگر درست و دقیق اجرا شوند، معمولا به کیفیت بالای داده‌ها و یافته‌ها و کسب نتایج معتبر و شیوه‌های نامناسب به نتایج نامعتبر خواهند انجامید.

در این قسمت انواع شیوه‌های موجود در حد امکان توضیح داده می‌شوند؛

1ـ مصاحبه: هدف از مصاحبه، کسب اطلاعات از طریق گفت‌و‌گو با آزمودنی است. در مصاحبه، مصاحبه‌گر پرسش‌هایی را مطرح می‌کند و آزمودنی به صورت رو در رو یا تلفنی یا از طریق اینترنت و یا ابزارهای الکترونیکی دیگر به آنها پاسخ می‌دهد. مصاحبه‌ معمولا در محیطی صمیمی و در حالتی انعطاف‌پذیر انجام می‌گیرد و همین امر موجب می‌شود مصاحبه‌گر اطلاعات دقیق و پاسخ‌های آزادی را جمع‌آوری نماید که در شیوه‌های دیگر کمتر امکان آن وجود دارد. در داده‌هایی که از طریق مصاحبه به دست می‌آیند، ممکن است ذهنیت و تمایل شخصی مصاحبه‌گر دخالت داشته باشد و احتمال دارد حُسن تفاهم باعث شود مصاحبه‌شونده به گونه‌ای به پرسش‌ها پاسخ دهد که مطلوب مصاحبه‌گر شود. برای ضبط و ثبت اطلاعات در مصاحبه از وسایلی نظیر ضبط‌صوت، دوربین، یادداشت‌برداری و غیره استفاده می‌شود.

2ـ مشاهده: از ابتدای تاریخ فعالیت‌های علمی، مشاهده متداول‌ترین و یکی از مهم‌ترین روش‌های جمع‌آوری اطلاعات بوده است. این روش بیشتر در پژوهش‌های کیفی و توصیفی به کار گرفته شده و کاربرد عمده آن برای بررسی پدیده یا رفتار در زمان وقوع آن است. مزیت عمده استفاده از مشاهده این است که با وجود بسیاری از عوامل موقعیتی، محیطی یا بافتی، امکان مطالعه پدیده از نزدیک را فراهم می‌کند. از طریق بررسی یا مشاهده مستقیم، اطلاعات ارزشمند و اطمینان‌بخشی به دست می‌آید، چون در پژوهش‌های کیفی و توصیفی تلاش می‌شود پدیده یا رفتار تحت شرایط کمتر کنترل شده و طبیعی بررسی شود، اگر نزدیکی به پدیده باعث سوگیری در مشاهده نشود و بر بی‌طرفی پژوهشگر اثر نگذارد، یکی از بهترین روش‌هاست، اما متاسفانه حضور مشاهده‌گر در محیط پژوهش ممکن است بر رفتار آزمودنی‌ها اثر بگذارد و آن را از حالت طبیعی خارج سازد.

3ـ گزارش شفاهی: گزارش شفاهی به مجموعه‌ای از شیوه‌های جمع‌آوری داده‌ها اشاره دارد که در آنها آزمودنی‌ها فرایندی را که در حال انجام یک تکلیف نظیر یک تکلیف زبانی، شناختی و غیره را که دنبال می‌کنند برای پژوهشگر شرح می‌دهند. این شیوه که بیشتر برای شناخت موانع موجود در ذهن و درون آزمودنی‌ها به کار می‌رود تلاش می‌کند با ورود به محتوای ذهنی آزمودنی‌ها پی به واقعیت‌های نهفته در آنها ببرد. مثلا در روان‌شناسی، روان‌پزشکی و مددکاری، ورود به ذهن و کشف عوامل مربوط به وقوع یک رفتار یا موانع مربوط به عدم وقوع آن مدنظر است برای استخراج گزارش‌های شفاهی سه روش وجود دارد:

1) با صدای بلند فکر کردن 2) درون‌نگری 3) بازنگری؛ که بیان جزئیاتی این چنین خروج موضوعی داشته و در زمانی مناسب مورد بررسی قرار می‌گیرد.

4ـ پرسشنامه: پرسشنامه فرم‌های چاپی یا اینترنتی برای جمع‌آوری داده‌ها هستند که در آنها پرسش‌ها یا اظهارهایی گنجانده می‌شود که آزمودنی اغلب بدون ذکر نام خود به صورت کتبی به آنها پاسخ می‌دهد. پرسشنامه برای جمع‌آوری دامنه گسترده‌ای از اطلاعات از تعداد زیادی از افراد بسیار ارزشمند هستند. پرسشنامه‌ها مزیت‌های زیاد دارند:

ـ شرکت کردن آزمودنی‌های زیاد به طور همزمان

ـ پاسخ دادن بدون ذکر نام و مشخصات باعث جمع‌آوری اطلاعات حساس و به راحتی می‌گردد.

ـ داده‌ها یک شکل و با یک معیار به دست می‌آید.

ـ صحت و دقت داده‌ها بیشتر است.

ـ راحتی استخراج و طبقه‌بندی و تحلیل و تفسیر داده

ـ ارسال توسط پست و یا اینترنت

ـ هدف و چارچوب مشخص

5ـ سنجش از طریق مقیاس یا طیف: مقیاس اندازه ترکیبی یک مفهوم است؛ اندازه مرکب از داده‌های برآمده از چند پرسش و معرف. این روش فرایند اندازه‌گیری یا رتبه‌بندی وجود ویژگی‌ها یا صفت‌های کمی است. در مقیاس یا طیف‌سازی، یکی از مهم‌ترین مسائلی که باید رعایت شود این است که گویه‌هایی طراحی شوند که به واقع مفهوم مورد بررسی را بسنجند و نه مفهوم دیگری را. برخی از روش‌های مقیاس‌سازی به برآورد مقدارها یا اندازه‌ها بر اساس یک پیوستار می‌انجامند و برخی دیگر فقط وجود صفت یا ویژگی در فرد را در مقایسه یا نسبت به فرد دیگر رتبه‌بندی می‌نمایند.

6ـ گروه‌سنجی: روش کمّی برای اندازه‌گیری یا توصیف روابط اجتماعی میان افراد و یا پذیرش یا طرد افراد از سوی سایر اعضای گروه است. هدف گروه‌سنجی این است که ارزش اجتماعی یا شخصیتی هر فرد از نظر سایر اعضای گروه سنجیده شود. بنابراین سنجش روابط نه تنها می‌تواند در سنجش رفتار درون گروه، بلکه در مورد مداخله جهت ایجاد تغییر مثبت و تعیین میزان تغییر نیز سودمند باشد. مطالعه گروه‌سنجی در محیط‌های گوناگونی چون: ارتش، گروه‌های درمانی، شرکت‌های تجاری و … انجام می‌گیرد. از دیدگاه پژوهشی، گروه‌سنجی را می‌توان «مطالعه ریاضیاتی خواص روان‌شناختی جمعیت‌ها، فن تجربی و کسب نتایج از طریق کاربرد روش‌های کمّی» تعریف کرد.

گروه‌سنجی مبتنی بر این حقیقت است که مردم در خصوص روابط میانفردی خود گزینش‌هایی را انجام می‌دهند. گزینش‌ها همیشه بر اساس ملاکی انجام می‌گیرند، این ملاک ممکن است ذهنی باشد. نظیر احساس دوست داشتن یا نداشتن یک فرد یا ممکن است عینی‌تر و بنابراین آگاهانه‌تر باشد نظیر آگاهی از این امر که یک فرد مهارت‌های لازم برای انجام یک تکلیف گروهی را ندارد، وقتی از اعضای گروه خواسته می‌شود سایر افراد درون‌گروه را بر اساس ملاک‌های خاصی انتخاب نمایند، هر کسی در گروه می‌تواند گزینش‌هایی نماید و توضیح دهد که چرا این گزینش‌ها را انجام داده است.

7ـ آزمون‌ها (تست‌ها): آزمون‌ها که اغلب روی کاغذ یا در رایانه (گوشی همراه) اجرا می‌شوند شیوه‌هایی هستند که برای جمع‌آوری داده‌ها درباره توانایی یا دانش، مهارت‌ها، استعدادها، باورها و اعتقادها، هوش و نظایر اینها به کار می‌روند. به سخن دیگر، آزمون ابزاری برای اندازه‌گیری یا توصیف عینی و معیار شده‌ای از رفتار و توانایی فرد است که به وسیله نمره یا عدد به کمیت درآمده است. از آزمون‌ها اغلب در رشته‌ها و حوزه‌های گوناگونی چون جامعه‌شناسی، آموزش و پرورش، مشاوره، روان‌شناسی، ارتش، مراکز ارائه گواهینامه‌های تخصصی و فنی و حرفه‌ای استفاده می‌شود. مولفه اصلی یک آزمون «گویه» (Item) است. گویه را اغلب در محاوره پرسش می‌نامند اما هر گویه‌ای لزوما یک جمله یا عبارت پرسشی نیست. گویه ممکن است بیان‌‌‌هایی نظیر درست یا غلط یا انجام تکلیف و غیره باشد.

8ـ آزمایش: آزمایش علمی یک روش بسیار کنترل شده برای تعیین رابطه مستقیم بین دو متغیر نظیر میزان دما و آشوب و یا رابطه بین ازدحام و شورش است. در اصل، آزمایش یک روش بررسی انواع معینی از پرسش‌های پژوهش یا حل انواع معینی از مساله‌هاست. آزمایش را می‌توان به عنوان نوع معینی روش تصور کرد که در بررسی‌های علمی، پرسشگری شخصی و معمولا مطالعه علیت به کار می‌رود. برای بررسی علیت، اغلب هدف پژوهش فرضیه‌آزمایی، یعنی تبیین آزمایشی یک پدیده یا سازوکار علیت است.

باید در آزمایش دو ملاحظه اساسی داشت: 1) متغیر مستقل تنها عاملی باشد که به صورت نظام‌مند در آزمایش تغییر می‌کند. 2) متغیر وابسته به درستی مؤید پدیده تحت مطالعه باشد.

در یک آزمایش بسیار دقیق، فرضیه‌ها با آزمایش‌های انتقادی آزمون می‌شوند، یعنی فرضیه‌ها به گونه‌ای مطرح می‌شوند که بتوانند ابطال شوند. برای این کار می‌بایست ترتیبی اتخاذ کرد که آزمایش و شرایط آن با دقت کامل کنترل شود تا بتوان در آن اثر متغیرهای نامربوط را کنترل نمود و تغییر را به متغیر مستقل نسبت داد.

بنا به فراخور نوع رشته تحصیلی و یا پژوهشی روش‌های متعدد دیگری در زیرمجموعه موارد فوق برای جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات وجود دارد که به نظر می‌رسد در چنین نوشتاری تا همین حد کفایت می‌کند.

منابع:

1ـ پژوهش و پژوهشگری، نورمن بلیکی، خلیل میرزایی

2ـ راهنمای علمی فراتحلیل در پژوهش علمی، حیدرعلی هومن

3ـ روش تحقیق در روان‌شناسی و علوم تربیتی، علی دلاور