پول وقتی زنده است که در خدمت تولید باشد

مهدی سلطانیه ـ معمار و شهرساز ـ پژوهشگر توسعه و اقتصاد اجتماعی

در سال‌هایی که رکود، تورم و بی‌اعتمادی به شاخص‌های اقتصادی سایه انداخته، نگاه جامعه به مفهوم سرمایه‌گذاری دگرگون شده است. بسیاری از مردم برای حفظ دارایی خود به بازارهای غیرمولد روی آورده‌اند؛ تصمیمی که در ظاهر عاقلانه، اما در واقع در مقیاس ملی، عامل بی‌زایشی و رکود است.

از آدام اسمیت تا بامول؛ ریشه‌های فکری یک تفکیک

بحث تفکیک میان سرمایه‌گذاری مولد و غیرمولد به آدام اسمیت، بنیان‌گذار اقتصاد کلاسیک، بازمی‌گردد.

او در کتاب ثروت ملل، ثروت را حاصل «کارِ مولد» می‌دانست؛ کاری که ارزش جدید خلق می‌کند و به افزایش تولید منجر می‌شود. در مقابل، فعالیت‌هایی را که تنها به مصرف، احتکار یا مبادله ارزش‌های موجود می‌پردازند، «غیرمولد» می‌نامید.

در اقتصاد امروز، این دیدگاه نیازمند بازنگری است؛ چراکه بخش‌های خدماتی، مالی و فناوری نیز می‌توانند نقشی مولد داشته باشند، به شرط آن‌که به خلق ارزش واقعی در اقتصاد بینجامند.

ویلیام بامول، اقتصاددان آمریکایی، این تفکیک را گسترش داد و کارآفرینان را به سه دسته تقسیم کرد:

۱. مولد (خلق‌کننده ارزش جدید و اشتغال‌زا)،

۲. نامولد (انتقال‌دهنده ارزش موجود بدون خلق جدید)،

۳. مضر (که از خلاهای قانونی و رانت بهره می‌برند و مانع رشد می‌شوند).

بر اساس همین منطق، بخش بزرگی از فعالیت‌های سرمایه‌ای در اقتصاد ایران، در سال‌های اخیر در دو دسته دوم و سوم قرار گرفته‌اند؛ یعنی یا غیرمولدند یا حتی به‌طور ساختاری به زیان تولید و اشتغال عمل می‌کنند.

اقتصادِ بدون زایش

برای درک تفاوت، کافی است دو تصویر ساده را ببینیم:

کسی که پول خود را صرف خرید ابزار کار و تولید می‌کند، به رشد اقتصادی کمک می‌کند. اما کسی که همان پول را صرف خرید سکه یا ارز می‌کند، فقط در انتظار افزایش قیمت است. اگر اکثریت جامعه چنین کنند، اقتصاد به چرخه‌ای از رکود، تورم و بی‌اعتمادی می‌افتد.

آمار رسمی نشان می‌دهد که تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در ایران بین سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ به‌طور میانگین سالانه 7/4 درصد کاهش یافته است، و در سال ۱۴۰۲ تنها ۵۶ درصد سطح سال ۱۳۹۰ را تشکیل داده است. با وجود رشد ۳ درصدی اقتصاد در سال ۱۴۰۳، هنوز نشانه‌ای از بازگشت گسترده سرمایه به بخش مولد دیده نمی‌شود.

سخن پایانی

عبور از رکود تنها با  تغییر سیاست‌های پولی ممکن نیست؛ نیازمند یک تحول فرهنگی است.

سرمایه باید دوباره به جایگاه اصلی خود بازگردد: ابزار خلق ارزش، نه وسیله احتکار.

همان‌گونه که آدام اسمیت نوشت،  «ثروت ملت‌ها از کار مولد سرچشمه می‌گیرد» و امروز باید بیفزاییم:

در عصر ما، ثروت ملت‌ها از باور به مولد بودن آغاز می‌شود.