هوبره؛ مسافر قفقاز در دشت‌های قزوین

نفیسه کلهر

از روی عکسی که سال گذشته محیطبانان یگان حفاظت محیط زیست قزوین ثبت کرده‌اند، برای اولین بار هوبره را می‌بینم؛‌ پرنده‌ای زیبا و متفاوت است.

قبلا شنیده بودم که شیوخ عرب به پرنده‌های شکاری علاقه خاصی دارند.

شاهین‌ها را می‌خرند و دست‌آموز می‌کنند و با ورود به ایران و کسب مجوز شکار یا به صورت غیرمجاز شاهین‌هایشان را به جان هوبره‌ها می‌اندازند و این تفریح اعراب صدمه زیادی به جمعیت هوبره‌ها وارد کرده است، اما این تنها تهدید برای حیات این پرنده زیبا نیست.

برای دیدن این پرنده نادر، در برنامه سرشماری هوبره در اولین روزهای آذرماه با اداره کل حفاظت ‌محیط‌زیست قزوین به سمت دشت‌های ا…‌آباد بوئین‌زهرا همراه می‌شوم.

هوبره در دشت

از جاده بوئین‌زهرا که به مسیر فرعی خاکی وارد می‌شویم، خورشید سرخ رنگ در حال طلوع در آسمان پیدا می‌شود. از کنار زمین‌های کشاورزی در راه‌های خاکی و پردست‌انداز عبور می‌کنیم و مهدی طاهری؛ فرمانده یگان حفاظت اداره کل حفاظت محیط زیست قزوین، درباره ویژگی‌های ظاهری هوبره توضیح می‌دهد: جثه هوبره بزرگتر از کبک دری است، پاها و گردن بلند، دم دراز و بدن کشیده دارد. نر و ماده هوبره شبیه هم هستند با این تفاوت که روی بدن نر بالغ خال‌های قهوه‌ای و خاکی رنگ دیده می‌شود. نام دیگرش آهوبره است چون در دشت زندگی می‌کند؛ جایی که زیستگاه اصلی آهوان است.

قهرمان اصغری محیطبان دیگر می‌گوید: هوبره کوتاه پرواز می‌کند، نهایتا به طول۵۰ تا ۶۰ متر می‌تواند پرواز کند آن هم در ارتفاع کم. وقتی احساس خطر کند با سرعت زیاد می‌دود و اگر خطر ادامه داشته باشد، پروازهای کوتاه دارد.

قدرت شریفی محیطبان دیگر هم ادامه می‌دهد: این پرنده مدفوع چسبناک دارد؛ هوبره‌ها موقعی که شکار می‌شوند آن را به سمت بال‌های پرنده شکارچی پرتاب می‌کنند و به خاطر همین به هوبره پرنده بمب‌افکن هم می‌گویند.

طاهری ادامه می‌دهد: این پرنده استتار بالایی دارد و باهوش است به خاطر همین تابه حال منقرض نشده است، تک همسری است؛ نادر و زیبا است و در مناطق خشک و نیمه خشک دیده می‌شود.

حالا دیگر نیمی از مسیر را آمده‌ایم و از توصیف‌ها و صحبت‌ها‌ مشخص است که محیط‌زیستی‌ها شوق زیادی برای دیدن این پرنده دارند.

منطقه شکار و تیراندازی ممنوع

کمی بعد از مزارع به منطقه شکار و تیراندازی ممنوع ا…‌آباد می‌رسیم، منطقه‌ای بین بوئین‌زهرا و آبیک که حدود 30 هزار هکتار مساحت دارد، بخشی از این منطقه شامل تالاب ا…‌آباد است، مساحت تالاب به تنهایی 48 هزار هکتار است.

طاهری به این دشت اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: قبلا در ا…‌آباد شاهد بیشترین تعداد آهو در استان بودیم، اما‌ آهوی این دشت چند سالی است که منقرض شده و یکی از دلایل اصلی آن توسعه و جاده‌کشی است که باعث جزیره‌ای شدن منطقه شد و زمینه انقراض آهوی دشت قزوین را فراهم کرد.

او تاکید می‌کند: در سال‌های اخیر کاهش منابع آبی خیلی به حیوانات آسیب رسانده و به سختی بعضی گونه‌های ارزشمند حفظ شده‌اند.

گویا در دشت ا…آباد چند استخر کشاورزی بزرگ است که آبشخور حیوانات این منطقه شده، هر چند تامین ابشخور حیوانات از دیگر وظایف اداره کل حفاظت محیط زیست نیز هست که در صورت نیاز ایجاد خواهد شد.

کمی بعد به مرکز حفاظت و پایش هوبره می‌رسیم، محوطه‌ای در ابتدای منطقه شکار و تیراندازی ممنوع ا…‌آباد که دورش حصار کشیده شده و یک کانکس نگهبانی و برجک پرنده‌نگری مسلط به دشت دارد.

در حالی که بقیه اعضای گروه آتش را از هیزم‌های خشک به پا می‌کنند تا صبحانه درست شود،‌‌ رامین رمضانی؛ معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره کل، برایم توضیح می‌دهد که خوشبختانه هوبره در برابر کم‌آبی مقاوم است، بنابراین مهمترین عامل تهدید کننده حیات این پرنده، تخریب زیستگاه است که با تاسیس همین مرکز حفاظت و پایش هوبره در منطقه بویین‌زهرا و آبیک، توسط اداره کل حفاظت محیط زیست استان، تلاش شده تا گامی برای حفاظت از این پرنده برداشته و از انقراض این گونه جلوگیری شود.

رمضانی تعداد هوبره‌های سرشماری شده در سال‌های گذشته در دشت ا…‌آباد را بین ۳۰ تا ۴۰ قطعه اعلام می‌کند و می‌گوید که زمان سرشماری این پرنده سالیانه و در دهه اول آذرماه است.

رمضانی ابراز امیدواری می‌کند که جمعیت هوبره رو به افزایش است و این گونه در وضعیت خوبی به سر می‌برد.

از پله‌های برجک پرنده‌نگری بالا می‌رویم، با آنکه خورشید می‌تابد، اما سرما هنوز طوری است که پوست دست به نرده‌های آهنین برجک می‌چسبد، درست مثل چسبیدن پوست به یخ خشک.

بالای برجک تلسکوپ و دوربین را مستقر می‌کنند، اما به خاطر آلودگی هوا و تابش شدید نور خورشید حتی با تلسکوپ پیشرفته اداره کل هم مناظر اطراف وضوح خوبی ندارند.

چند روزی است که به خاطر آلودگی هوا، مدارس و ادارات تعطیل هستند و این آلودگی فقط در شهر دیده نمی‌شود، حتی دشت خلوت و دور از دسترس را هم در برگرفته است.

چرا پایش خودرویی؟

پله‌های برجک پرنده‌نگری را به پایین برمی‌گردیم و بعد از صرف صبحانه‌، اعضا در قالب ۴ گروه سه و چهار نفره خودرویی دسته‌بندی می‌شوند تا در مسیرهای متفاوت 30 هزار هکتار منطقه شکار و تیراندازی ممنوع دشت ا…‌آباد را وجب به وجب در جستجوی هوبره‌ها پایش کنند.

وقتی شب گذشته پای تلفن از چگونگی اجرای برنامه پرسیده و شنیده بودم که برنامه خودرویی است، گمان کرده بودم چون پیاده‌روی ندارد، برنامه آنچنان سختی نیست، اما سرمای هوا و هفت ساعت بعدی پایش نظرم را عوض کرد.

صادق خسروی، رئیس اداره حفاظت و نظارت بر امور زیستگاه‌ها درباره علت اینکه سرشماری این پرنده به صورت خودرویی است، می‌گوید: هوبره‌ها معمولا به صورت گروهی حرکت می‌کنند و وقتی که متوجه عامل تهدید مثل ورود انسان و حیوان می‌شوند، ابتدا پشت بوته‌ها استتار می‌کنند، استتار هوبره قوی است، چون همرنگ خاک منطقه است و تقریبا اصلا قابل تشخیص نیست.

او ادامه می‌‌دهد: ولی وقتی عامل تهدیدکننده نزدیک‌تر شود، هوبره‌ها ابتدا به سرعت حرکت می‌کنند و در تهدیدهای شدیدتر به پرواز درمی‌آیند. به خاطر همین هم بهتر است که پایش و سرشماری هوبره با خودرو صورت بگیرد تا باعث پرواز این پرنده شود، تا قابل دیدن باشند.

به گفته او هوبره‌ها اکثرا آب بدنشان را از سبزه‌ها یا علف‌های شور تامین می‌کنند، پس باید در مناطقی که سبزه و علف‌های کوتاه دارند به دنبالشان بگردیم.

خسروی توضیح می‌دهد: این گونه مهاجر از قسمت‌های شمالی قفقاز و ‌ترکمنستان وارد ایران شده و بیشتر در دشت‌های ترکمنستان، گلستان، سمنان، یزد، کرمان و بخشی از سیستان و بلوچستان یعنی ناحیه شرقی تا مرکزی ایران دیده می‌شوند.

هرکدام از خودروها قرار است چندین هزار هکتار را با دقت زیاد پایش کنند.

در خودروها می‌نشینیم و با شوقی که در چشمان تک تک اعضا دیده می‌شود به سمت دشت؛ محل استتار این پرنده زیبا حرکت می‌کنیم.

شوق تماشا

محیط‌زیستی‌ها با دوربین‌های آویزان روی گردنشان، در تکان‌های شدید ماشین چشم دوخته‌اند به اطراف.

کمی بعد خودرو متوقف می‌شود و همه پیاده می‌شوند و بار دیگر ایستاده اطراف را با دقت با دوربین‌ها رصد می‌کنند. سکوت مطلق دشت عجیب شنیدنی است، هر چند این منطقه از دستکاری صنایع، راهسازی و کشاورزی در امان نمانده و در دوردست دود کارخانجات به چشم می‌خورد، اما همچنان تاحدود زیادی بکر مانده است.

فرمانده یگان حفاظت بی‌صدا دور می‌شود و وقتی بازمی‌گردد با شوق می‌گوید ردشان را دیده است و مطمئن است روی سینه‌کش می‌توانیم پیدایشان کنیم.

خودرو در میان دشت، جایی که جاده نیست، از میان بوته‌های کوتاه، راه می‌سازد و عبور می‌کند، چشم‌ها همچنان مشتاقانه اطراف را با دقت و در سکوت رصد می‌کنند و ناگهان در فاصله حدودا 300 متری، پرواز چند هوبره فریاد شادی محیطزیستی‌ها را به هوا بلند می‌کند.

خودروی محیط زیست بلافاصله همانجا توقف می‌کند، یکی با صدای بلند می‌گوید: «خدایا شکرت» محیط‌بانان درحالی که سر از پا نمی‌شناسند، بلافاصله از ماشین پیاده می‌شوند و با دوربین‌ها دسته چهار قطعه‌ای هوبره‌ها را تماشا می‌کنند و سعی می‌کنند با عکس و فیلم این لحظه را ثبت کنند.

من هم ناخوداگاه لبخند به لبانم می‌نشیند، فکرش را هم نمی‌کردم دیدن پرواز یک پرنده این همه شادم کند.

ساعت 10:19 دقیقه و مکان دقیق این نقطه با جی‌پی‌اس ثبت می‌شود و این نخستین مشاهده هوبره در این سرشماری است.

دوباره حرکت می‌کنیم، مسیر در قسمت‌هایی از دشت ناهموار است اما راننده راه را پیدا می‌کند‌، دوباره در سکوت طولانی، همه به اشتیاق رویت هوبره چشم می‌گردانند به اطراف، کسی پلک نمی‌زند و کمی بعد دوباره صدای شادی محیطبانان سکوت ماشین را می‌شکند. دسته‌ای دیگر از هوبره‌ها شامل سه قطعه را می‌بینیم که با شنیدن صدای خودرو، از فاصله حدودا دورتری به پرواز درآمده‌اند، هرچند در ارتفاع کوتاهی در نزدیکی زمین پرواز می‌کنند،‌ اما برای محیط‌زیستی‌ها این پرواز به اندازه اوج گرفتن عقاب در آسمان باشکوه است.

حتی بعد از اینکه هوبره‌ها از دید دوربین‌ها خارج می‌شوند هم محیط‌زیستی‌ها مسیرشان را با چشم دنبال می‌کنند.

بعد از اینکه زمان و مکان مشخص و ثبت می‌شود، دوباره سوار ماشین‌ می‌شویم و حرکت می‌کنیم و هرچند در تمام هفت ساعت پایش محیط زیستی‌ها چشم دوخته‌اند به دور و نزدیک و آسمان و پشت بوته‌های کوتاه دشت را مدام بررسی می‌کنند، و دوربین را از مقابل چشمانشان دور نمی‌کنند، اما تنها دو قطعه هوبره تنهای دیگر هم سهم امروزمان می‌شود.

یکی از محیط‌بانان می‌گوید: هوبره‌ها ‌امروز اغلب در دسته‌های کوچک هستند، اگر برف می‌بارید کنار هم در گله‌های ۳۰ تا ۴۰ تایی جمع می‌شدند و دیدنشان هم راحتتر بود، ولی چون برف نباریده پراکنده هستند.

هنگام صبحانه خوردن شنیدم از رمضانی و خسروی که با هم صحبت می‌کردند، یکیشان گفت: کاش چند روزی هم صبر می‌کردیم تا برف ببارد و دیگری پاسخ داد: معلوم نیست، شاید اصلا نبارد.

بعدتر از محیط‌بانان هم شنیدم که می‌گفتند: به خاطر تغییرات اقلیمی و از آنجا که برف نباریده، خرس‌ها امسال به خواب زمستانی نرفته‌اند و چون غذا هم نیست به بعضی روستاها حمله کرده‌اند.

به یاد روزگار خوش دشت

بعد از دیدن این 9 قطعه توقف می‌کنیم، آتش برپا می‌کنند و تا چای روی‌ آتش آماده شود، پسته بویین‌زهرا که اسماعیل اینانلو؛ محیطبان اداره حفاظت محیط زیست شهرستان بویین زهرا از باغ خودش آورده را می‌خوریم و کنار آتش گرم می‌شویم.

اینانلو می‌گوید: خوشبختانه شکارچیان این منطقه کاری با هوبره ندارند، حتی یک مزرعه اینجا هست که هوبره‌ها آنجا زیاد دیده می‌شوند، مالکان مزرعه هم تفنگ شکاری دارند اما کاری با هوبره‌ها ندارند و آن را حیوان کمیاب و زیبایی می‌دانند.

آب که روی آتش به جوش می‌آید، آفتاب میان آسمان وسیع دشت می‌درخشد، اما هنوز سوز سرما در دشت می‌پیچد.

اینانلو ادامه می‌دهد: زمانی این دشت کاملا بکر و مسطح بود نه تیربرقی بود و نه حتی تپه‌ای.

او با اشاره به یک باغ پسته در این دشت ادامه می‌دهد: مالک آن باغ‌ها، سال ۸۵ صد هکتار از این دشت را از منابع طبیعی گرفت، اوایل که هیچ سازه‌ای نداشتند و تنها در کنار یک چادر چاه می‌کندند، وقتی تراکتورشان کار می‌کرد، پشت تراکتور گله‌های هوبره‌ راه می‌رفتند، فقط یک گله‌شان‌ ۶۰ قطعه بود.

اینانلو  معتقد است تنها دو دهه قبل این منطقه پر بود از هوبره، اما وقتی کم کم این منطقه بکر بودنش را از دست داد، جمعیت گونه‌های مختلف هم کم شد.

در سکوت بی‌مشابه دشت با خط افق طولانی که زیر آسمان وسیع منطقه کشیده شده، برای شکستن چند پسته به دنبال سنگ می‌گردم، می‌گویند «نگرد، نیست» خاک اینجا انگار الک شده است، هنوز آدمیزاد دل از جنگل و ساحل نبریده و دستش به دشت دراز نشده که خوشبختانه دشت اینقدر بکر مانده و از آسیب و آلودگی‌های بعضی انسان‌ها پاک است.

روی خاک‌های نرم میان بوته‌های گز قدم می‌زنم و مراقبم خرخاکی‌ها؛ غذای مورد علاقه هوبره را له نکنم.

طاهری توضیح می‌دهد: وضعیت اقتصادی که خراب باشد، فشار روی طبیعت بیشتر است، مردم درخت چند صد ساله گردو را به خاطر فروش چوبش می‌برند، برای تامین خورد و خوراک سراغ شکار حیوانات می‌روند، از کوه و طبیعت سبزی می‌چینند و در بازار می‌فروشند، همین زالزالک قبلا روی درخت می‌ماند و غذای چندین نوع گونه بود، حالا اما فصلش نرسیده، کال چیده و تمام می‌شود.

اینانلو در تائید حرف‌های طاهری ادامه می‌دهد: درخت‌های گز که غذای اصلی شترها در دشت هستند را می‌برند برای ذغال قلیانشان. حتی بعضی محلی‌ها اینجا کومه می‌زنند برای شکار پرندگان شکاری مثل شاهین و باز و آن‌ها را برای فروش به شیوخ عرب به دام می‌اندازند.

طاهری با یک جمله بحث را تمام می‌کند: حال اقتصاد که خوب باشد، حال محیط زیست هم خوب است.

***

چایمان که تمام می‌شود دوباره راه می‌افتیم و بعد از مدتی به کانکس حفاظت برمی‌گردیم، جایی که گروه‌ها در ابتدای ماموریت آنجا از هم جدا شدند و حالا بعد از چند ساعت، دوباره همانجا در پایان سرشماری دور هم جمع شده‌اند.

همه هیجان‌زده هستند تا ببینند گروه‌های دیگر چه تعدادی هوبره رصد کرده‌اند. اعضای یکی از گروه‌ها با خوشحالی می‌گوید 13 قطعه هوبره در یک دسته و گروه دیگر دو دسته ۷ و ۹ قطعه‌ای دیده. گروه چهارم اما هنوز بازنگشته است.

تا همینجا هم امیدبخش است، مجموع 38 قطعه سرشماری شده و با وجود اینکه سرشماری‌ها تقریبی است و احتمالا چندتایی هم دیده نشده، اما این تعداد از سال گذشته کمی افزایش هم داشته است.

تا آخرین گروه برسد، محیط‌زیستی‌ها درباره درختان پسته‌ای که در محوطه «مرکز حفاظت هوبره» کاشته‌اند صحبت می‌کنند.

بعضی از انسداد رودخانه‌ها به سمت تالاب ا…آباد، تالاب مهم این دشت می‌گویند و برنامه روز بعدشان که رفع این انسدادها با حکم دادستانی است را هماهنگ می‌کنند‌.

و فرمانده یگان حفاظت از سختی‌های کار محیطبانی برایم می‌گوید: ۵۷ محیطبان در یگان حفاظت کل استان مشغول به کار هستند که ۳۰ محیطبان در مناطق حفاظت شده در دو شیفت فعالیت دارند.

او اشاره می‌کند که حوزه کاری آنان وسیع است و در زمینه پسماند، خاک، حفظ تالاب‌ها، شکار، صید و… مسئولیت دارند.

طاهری می‌گوید: ‌حفاظت از تنوع زیستی، گونه‌های گیاهی و جانوری و به طور کلی محیط زیست روز به روز سختتر می‌شود؛ چرا که تجهیزات و روش‌های شکار متخلفان هر روز متنوع‌تر می‌شود، اما به روز کردن تجهیزات و استفاده از تجهیزات نوین برای سازمان هزینه زیادی دارد. از طرفی مجازات متخلفان به مذاق سواستفاده‌گران خوش نمی‌آید و علاوه بر اینکه برای محیطبانان دشمن تراشی می‌شود، متخلفان بیشتر تلاش می‌کنند به طبیعت ضربه بزنند.

او از همسران محیطبان‌ها می‌گوید که ‌باید از خود محیطبان‌ها قویتر باشند؛ چرا که اگر همراه نباشند گذراندن زندگی و دغدغه‌های محیطبانان دوچندان می‌شود و محیطبانان با همراهی خانواده و خصوصا همسرانشان است که می‌توانند در کارشان موفق باشند.

کمی بعد آخرین گروه هم به جمع اضافه می‌شوند، در حسرت اینکه هوبره‌ای ندیده‌اند کمی بیشتر گشت زده‌اند اما در آن قسمت از دشت خبری از هوبره نبوده است.

در نهایت نتیجه سرشماری همان 38 قطعه می‌شود.

اعضای حاضر ‌‌فرم‌های ماموریت را امضا می‌کنند و با انداختن عکس یادگاری پایان ماموریت اعلام می‌شود.

رامین رمضانی معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی، سیاوش رضازاده؛ رئیس اداره حفاظت و نظارت بر امور حیات‌وحش، صادق خسروی؛ رئیس اداره حفاظت و نظارت بر امور زیستگاه‌ها، امیر رستگار؛ رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان آبیک، امید رحمانی؛ رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان بوئین‌زهرا، مهدی طاهری؛ فرمانده یگان حفاظت استان قزوین، قدرت شریفی؛ جانشین فرمانده یگان حفاظت محیط‌زیست استان، قهرمان اصغری؛ مامور یگان حفاظت محیط‌زیست استان، جواد عباسی؛ محیطبان شهرستان آبیک، مراد کریمی؛ محیطبان اداره کل، سید سجاد موسوی؛ محیطبان شهرستان بوئین‌زهرا، اسماعیل اینانلو؛ محیطبان شهرستان بوئین‌زهرا و امید عزت‌پور؛ محیطبان اداره کل اعضای حاضر در این سرشماری هستند.

***

مسیر پر از دست‌انداز و خاکی رفته را برمی‌گردیم، تصویر پرواز کوتاه آن چند هوبره هنوز در ذهنم زنده است، پرنده‌ای کمیاب و زیبا که آرام و بی‌ادعا از دل تاریخ و جغرافیای این سرزمین عبور می‌کند و برای ادامه دادن تنها به کمی سکوت و امنیت نیاز دارد.

این سرشماری با همه شادی، کشف و تماشای چندین قطعه هوبره، یادآوری مهمی دارد: بقای این گونه وابسته به زیستگاهی است که هر روز کوچکتر می‌شود. اگر روند تخریب دشت‌ها و فشارهای اقتصادی ادامه یابد، شاید همین تعداد اندک هم در دهه‌های بعد تنها در آمارها بماند.