میراث فرهنگی که میراثی ندارد!

سعیده علوی

قزوین، شهری با پیشینه‌ای کهن و جایگاهی ممتاز در تاریخ ایران، از دیرباز به عنوان یکی از کانون‌های تمدن، فرهنگ و معماری شناخته شده است. این شهر که در دوره صفویان پایتخت ایران بود، امروز با بیش از هزار اثر تاریخی ثبت‌ شده، یکی از غنی‌ترین شهرهای کشور از نظر میراث فرهنگی به شمار می‌رود. با این حال، قزوین در عرصه مدیریت میراث فرهنگی و معرفی ظرفیت‌های گردشگری خود، با چالش‌های جدی مواجه است. این گزارش به بررسی علل این وضعیت، پیامدهای آن و راهکارهای پیشنهادی برای احیای جایگاه فرهنگی قزوین می‌پردازد.

در بافت تاریخی قزوین، آثار برجسته‌ای چون کاخ چهلستون، مسجد جامع، حمام قجر، مدرسه امید، خانه‌های قاجاری، بازار سنتی و ده‌ها بنای ارزشمند دیگر قرار دارد که هر یک نمایانگر دوره‌ای از شکوه فرهنگی و معماری ایران هستند. این شهر نه تنها از نظر تاریخی، بلکه از منظر تنوع فرهنگی، ظرفیت‌های بوم‌گردی، و موقعیت جغرافیایی نیز واجد ویژگی‌هایی است که می‌تواند آن را به یکی از قطب‌های گردشگری کشور تبدیل کند. با این حال، فقدان برنامه‌ریزی منسجم و نبود متولی موثر، موجب شده است که این ظرفیت‌ها به درستی معرفی و بهره‌برداری نشوند.

یکی از مهم‌ترین عوامل عقب‌ماندگی قزوین در حوزه میراث فرهنگی، تغییرات مکرر مدیریتی در اداره کل میراث فرهنگی استان است. این جابه‌جایی‌های پی‌درپی، مانع از شکل‌گیری برنامه‌های بلندمدت و پایدار شده و موجب سردرگمی در اجرای پروژه‌های حفاظتی و تبلیغاتی گردیده است. نبود ساختار اجرایی مستقل، کمبود بودجه، و ضعف در تعامل میان اداره میراث فرهنگی، شهرداری، استانداری و نهادهای ملی، از دیگر موانع اساسی در مسیر توسعه فرهنگی قزوین به شمار می‌روند.

در حالی که باید قزوین با آثار تاریخی‌اش شناخته شود با حواشی اجتماعی و شهری منتشر شده، که هیچ نسبتی با هویت فرهنگی این شهر ندارند؛ در رأس خبرها قرار می‌گیرد. حافظه شهر فراموش نمی‌کند، برخورد نامناسب با یک دستفروش توسط نیروهای پیمانی شهرداری را که بازتابی ناخوشایند در فضای عمومی داشت. این در حالی‌ است که قزوین باید با خبرهایی از مرمت بناهای تاریخی، افتتاح موزه‌های تخصصی، و برگزاری جشنواره‌های فرهنگی در صدر توجه قرار گیرد، نه با روایت‌هایی که شأن این شهر را تقلیل می‌دهند.

با توجه به جایگاه تاریخی و فرهنگی قزوین، انتظار می‌رود وزیر محترم میراث فرهنگی نگاه ویژه‌ای به این شهر داشته باشد و با تخصیص منابع، حمایت از طرح‌های توسعه‌ای، و ایجاد ساختارهای اجرایی موثر، زمینه احیای میراث فرهنگی قزوین را فراهم آورد. همچنین از استاندار محترم قزوین انتظار می‌رود که با رایزنی فعال با وزارتخانه، خواسته‌های مردم، هنرمندان و فعالان فرهنگی را پیگیری کرده و نقش تسهیل‌گر در این مسیر ایفا کند. قزوین نیازمند یک اراده ملی برای خروج از وضعیت فعلی و ورود به مسیر توسعه پایدار فرهنگی است.

برای برون‌رفت از وضعیت کنونی، تدوین یک سند راهبردی جامع در حوزه گردشگری و میراث فرهنگی ضروری است. این سند باید با مشارکت دانشگاه‌ها، هنرمندان، فعالان مدنی و نهادهای اجرایی تهیه شود و چشم‌اندازی بلندمدت برای حفاظت، معرفی و بهره‌برداری از آثار تاریخی شهر ارائه دهد. همچنین راه‌اندازی کمپین‌های دیجیتال با هدف معرفی آثار تاریخی در فضای مجازی، تولید تورهای مجازی، و همکاری با رسانه‌های گردشگری می‌تواند نقش موثری در ارتقای جایگاه قزوین ایفا کند.

از سوی دیگر، تبدیل خانه‌های تاریخی به اقامتگاه‌های بومگردی با حمایت بخش خصوصی و تسهیل در صدور مجوزها، می‌تواند به رونق گردشگری و حفظ بناهای تاریخی کمک کند. برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و هنری با محوریت هویت قزوین، و ایجاد دبیرخانه دائمی میراث فرهنگی با اختیارات اجرایی مستقل و بودجه مشخص، از دیگر اقدامات ضروری در این مسیر هستند.

قزوین، شهری با میراثی عظیم و هویتی ریشه‌دار، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه، برنامه‌ریزی و اقدام موثر است. اگرچه آثار تاریخی این شهر همچنان پابرجا هستند، اما بی‌توجهی به مدیریت و معرفی آن‌ها، میراث فرهنگی قزوین را در معرض فرسایش و فراموشی قرار داده است. احیای این میراث، نه تنها وظیفه مسئولان، بلکه مطالبه‌ای عمومی از سوی مردم، هنرمندان و فعالان فرهنگی است. قزوین باید از سایه بی‌توجهی بیرون آید و به عنوان نگین فرهنگی ایران بدرخشد.