منشأ فرم‌پذیری معماری صنعتی در قزوین

مرتضی میرزاحسینی ـ دانش‌آموخته دکتری معماری

قسمت دوم

با جایجایی نیروی کار در مرزهای ایران و روسیه ـ در حوزه قفقاز ـ در 1293 [1913] عده کارگران ایرانی حاضر در روسیه به 500 هزار نفر رسید که اکثریت عظیمی از دهقانان و کارگران ساده بودند.  شمار بسیاری در شرایط دشوار و با دستمزد نازل کار می‌کردند و اکثر آنها به بنّایی یا کار در بنادر و کار ساختمانی مشغول بودند. باکو مرکز صنعتی مهمی بود که شهرت بین‌المللی داشت، بیشتر کارگران ایرانی که به قفقاز یا آسیای میانه می‌رفتند کارگران فصلی بودند که پیوندشان را با شهر و روستای خود حفظ می‌کردند و مهاجر دائمی به حساب نمی‌آمدند. اما همزمان با شروع اصلاحات گسترده‌ معماری و شهرسازی در دوره پهلوی، مهاجرینِ در رفت‌وآمد، در ایران مستقر شدند و به فعالیت در امور ساختمانی و بنّایی روی آوردند و نتیجه سالها تجربیات خود را ابتدا در معماری صنعتی و بعدها در معماری مسکونی عرضه کردند.

حضور شرکت مقاطعه‌کار روسی و افرادی نظیر پلاتانوف و زاکالوفسکی از مهندسان روس و روسای شرکت راه همدان و انزلی ـ در اواخر دوره قاجار در قزوین که وظیفه تسطیح و ساخت راه همدان و انزلی را عهده‌دار بودند نیز یکی دیگر از جنبه‌های تاثیرگذار بر معماری بناهای صنعتی و مسکونی در دوره‌های بعدی است. تاسیسات به جا مانده از آنها در شهر نظیر مجموعه کانتور به الگویی تجسم یافته پیش روی معماران و بنایان قزوینی قرار داشته و چه بسا برخی از معماران و کارگران ساختمانیِ قزوینی که در این پروژه‌ها مشغول به کار بودند به طور ضمنی حفظ‌کننده ویژگی‌ها و خصایص معماری‌ای شدند که برای سال‌های متمادی پاسخگو بود و ضمنا سابقه‌ای در شهر نداشت و برای آنان پیشرو و نو به حساب می‌آمد.

از سوی دیگر با انقلاب اکتبر در روسیه، انگلیسی‌ها که از نفوذ این انقلاب به مستعمراتشان به ویژه هند به هراس افتاده بودند، به منظور مقابله با نفوذ کمونیسم، قوای نظامی خود را وارد خاک ایران کردند. بخش عمده‌ای از این نیروها در تاریخ 16 خرداد 1297 خورشیدی، به فرماندهی ژنرال دنسترویل  در قزوین مستقر شدند و تاسیسات مجهزی در شهر ایجاد کردند. عین‌السلطنه در مورخ 27 مرداد 1297چنین می‌نویسد:

«از دم دروازه راه‌کوشک تا نزدیک آسیاها و باغ موثق دیوان تمام را عمارت ساخته و می‌سازند. احدی به غیر آنها قادر به بنائی نیست. آجر هزاری دوازده تومان، آهک خرواری هفت تومان شده است. تیر که دانه‌ای چهار هزار بود دو تومان. هر چیز خوب وارد شهر شود به سمت اردو و عمارت‌های انگلیس‌ها می‌برند.»

آلمانی‌ها در آستانه جنگ جهانی اول متوجه ایران شدند و عده‌ای از سرمایه‌داران آلمانی با حمایت و تشویق دولت آلمان در ایران سرمایه‌گذاری کردند. آنها برای اینکه بتوانند در برابر نفوذ وسیع و همه جانبه روسیه و انگلیس موقعیتی در ایران به دست آورند، ابراز علاقه می‌کردند تا در کار ایجاد صنعت کارخانه‌ای، ایران را یاری دهند. «کارخانه ریسندگی قزوین» از اولین موسسات صنعتی است که آلمان‌ها در قزوین بنیان نهادند، طبق گزارش کنسول روس در تبریز در سال 1293 [1914] کارخانه ریسندگی قزوین مبلغ 2 هزار پوند از دولت آلمان کمک مالی گرفته است. در نتیجه این فعالیت‌ها صنایع بسیاری در قزوین توسط آلمان‌ها احداث و راه‌اندازی شد.