معرفی کتاب/ کودتا / یرواند آبراهامیان

حیدر ولی‌زاده

برخی وقایع تاریخی با گذشت زمان به بایگانی سپرده می‌شوند، اما «کودتای ۲۸ مرداد» حکم زخمی باز دارد که همچنان بر پیکر سیاست و حافظه جمعی ایرانیان سنگینی می‌کند. یرواند آبراهامیان، مورخ برجسته، در کتاب «کودتا» تلاش کرده است تا از ورای دهه‌ها تبلیغات و روایت‌های ضدونقیض، به هسته‌ی سخت واقعیت نفوذ کند. او در این اثر، برخلاف بسیاری از پیشینیان خود، کودتا را نه یک اتفاق داخلی ناشی از اشتباهات یک سیاستمدار، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای قدرت‌های سلطه‌گر آن زمان تصویر می‌کند.

آبراهامیان و مکتب تاریخ‌نگاری سندی

یرواند آبراهامیان در فضای آکادمیک به عنوان مورخی شناخته می‌شود که بیش از «شنیده‌ها»، به «داده‌ها» و «تضادهای طبقاتی» اهمیت می‌دهد. او در این کتاب با بهره‌گیری از اسنادی که در سال‌های اخیر توسط سازمان‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا از حالت طبقه‌بندی خارج شده‌اند، به بازسازی صحنه‌ی جرم می‌پردازد. روش او در این کتاب، کالبدشکافی دقیق نامه‌ها، تلگراف‌های محرمانه و گزارش‌های دیپلماتیک است تا نشان دهد میان آنچه در تریبون‌های رسمی گفته می‌شد و آنچه در اتاق‌های تاریک طراحی می‌شد، شکافی عظیم وجود داشت.

نفت؛ ریشه‌ تمام اختلافات

تز مرکزی کتاب آبراهامیان بر این پایه استوار است که موتور محرک اصلی کودتا، نه ترس از کمونیسم و نه شخصیت فردی دکتر مصدق، بلکه به سادگی «مساله‌ی نفت» بود. نویسنده با دقت نشان می‌دهد که بریتانیا تحت هیچ شرایطی حاضر نبود الگوی «ملی شدن واقعی نفت» را بپذیرد. از نظر لندن، پذیرش حاکمیت ایران بر منابع خود، جرقه‌ای بود که می‌توانست کل نظام امپراتوری آن‌ها را در دنیا به آتش بکشد. آبراهامیان استدلال می‌کند که ایستادگی مصدق بر سر «مدیریت ایرانی نفت» و نه فقط سهم‌بری از سود نقطه‌ی عبور از خط قرمزی بود که حکم سقوط او را امضا کرد.

افسانه‌ جنگ سرد در بوته‌ نقد

یکی از جسورانه‌ترین بخش‌های کتاب، نقد دیدگاهی است که کودتا را واکنشی به خطر سقوط ایران به دامن اتحاد جماهیر شوروی می‌داند. آبراهامیان با تکیه بر گزارش‌های اطلاعاتی خود غربی‌ها ثابت می‌کند که در سال ۱۳۳۲، نه حزب توده توانایی کودتا داشت و نه شوروی قصدی برای مداخله‌ی مستقیم. او معتقد است «خطر کمونیسم» تنها یک ابزار تبلیغاتی (پروپاگاندا) بود تا واشینگتن بتواند دخالت غیرقانونی خود در امور یک کشور مستقل را نزد افکار عمومی داخلی و جهانی توجیه کند. در واقع، آمریکا از کودتا استفاده کرد تا به عنوان شریک جدید در منابع نفتی ایران جای پایی پیدا کند.

عملیات آژاکس؛ مهندسی یک سقوط

آبراهامیان در بررسی جنبه‌های عملیاتی کودتا، به نقش شبکه‌های داخلی و عوامل بومی اشاره می‌کند، اما برخلاف روایت‌های سلطنت‌طلب، وزن اصلی را به «مدیریت بیگانه» می‌دهد. او توضیح می‌دهد که چگونه با ایجاد بحران اقتصادی مصنوعی، محاصره‌ی نفتی، و راه انداختن جنگ روانی در مطبوعات، تلاش شد تا پایگاه اجتماعی دولت تضعیف شود. کتاب به خوبی نشان می‌دهد که چگونه ترکیبی از پول‌های کلان، نفوذ در میان برخی از افراد با نفوذ و سازماندهی اراذل و اوباش خیابانی، توانست در یک روز سرنوشت‌ساز، ورق را به نفع دربار و قدرت‌های خارجی برگرداند.

مصدق؛ حقوق‌دانی در برابر قدرت

تصویری که آبراهامیان از محمد مصدق ارائه می‌دهد، تصویر یک مصلحِ لیبرال و قانون‌مدار است که به شکلی تراژیک بر سر اصول خود ایستاد. نویسنده معتقد است مصدق بیش از آنکه یک انقلابی باشد، یک مشروطه‌خواه بود که گناه نابخشودنی‌اش، جدی گرفتن مفاهیمی چون «استقلال» و «حاکمیت ملی» در آن مقطع بود. کتاب به جای تمرکز بر اشتباهات تاکتیکی مصدق، بر این نکته تأکید می‌کند که در چهارچوب نظام بین‌الملل آن زمان، هیچ راهی برای پیروزی دولتی که بخواهد منابع ملی‌اش را به طور کامل مدیریت کند، باز گذاشته نشده بود.

میراث ماندگار یک مداخله

فصل نهایی کتاب به پیامدهای درازمدت این واقعه می‌پردازد. از نظر آبراهامیان، کودتای ۲۸ مرداد تنها یک دولت را ساقط نکرد، بلکه امید به تغییرات دموکراتیک و پارلمانی را در ایران به یأس تبدیل کرد. او استدلال می‌کند که تغییر فضای سیاسی ایران در دهه‌های بعد و سقوط نهایی رژیم پهلوی در سال ۵۷، ریشه‌ای عمیق در خشم و بی‌اعتمادی حاصل از این کودتا به پهلوی و غرب داشت.

چرا باید «کودتا» را خواند؟

کتاب آبراهامیان یک اثر صرفاً تاریخی برای پر کردن قفسه‌ی کتابخانه‌ها نیست؛ این کتاب یک ابزار تحلیلی برای درک مناسبات قدرت در دنیای مدرن است. خواننده با مطالعه این اثر درمی‌یابد که چگونه مفاهیم نجیبی مثل «آزادی» یا «امنیت بین‌المللی» می‌توانند به عنوان پوششی برای منافع اقتصادی کشورهای قدرت طلب به کار گرفته شوند. همچنین، این کتاب به خواننده ایرانی کمک می‌کند تا ریشه‌های بسیاری از سوءظن‌ها و رفتارهای سیاسی امروز به کشورهایی مانند آمریکا را در اعماق تاریخ معاصر خود بیابد.

سخن پایانی

کتاب «کودتا» اثبات می‌کند که مورخان منصف می‌توانند، علیرغم جریان غالب درباره رویدادهای تاریخی نظیر کودتای ۲۸ مرداد، با استناد به واقعیت‌ها و اسناد معتبر، به بازخوانی آن بپردازند و حقایقی را که در زیر غبار منافع سیاسی مدفون شده، آشکار سازند. این کتاب دعوتی است به تأمل دوباره در مفاهیمی چون استثمار، استعمار و استقلال؛ و همچنین فرصتی است برای دیدن چهره واقعی غرب در عصر حاضر. مطالعه این اثر برای هر کس که می‌خواهد فراتر از شعارها به درکی عمیق از سرنوشت ایران دست یابد، نه یک پیشنهاد، که یک ضرورت است.