مختصری بر نحوه نگارش یک طرح پژوهشی

«پژوهش هزینه نیست، سرمایه است»

مهناز اسماعیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی

(بخش دوم)

در آغاز طرح پژوهشی، باید ابتدا موضوع پژوهش را یافت و تعریف روشنی از آن ارائه کرد. پژوهشگر در مرحله‌های آغازین تنظیم طرح پژوهش واقعی ممکن است مفهوم کلی در ذهن داشته باشد که می‌خواهد به شکل نظام‌مند آن را صورت‌بندی و به اجرا در آورد. اما مشکل عمده‌ای که معمولا پژوهشگران و دانشجویان مبتدی ممکن است با آن مواجه باشند، انتخاب یک موضوع مناسب برای پژوهش است. همچنین برنامه‌ریزی جزء به جزء که مبنای طرح پژوهش باشد و زمان‌بندی اجرای آن به ویژه برای دانشجویان مشکل دیگری است.

* منابع انتخاب موضوع و پرسش‌های پژوهش:

گاهی پژوهشگر نمی‌داند چگونه و از کجا تلاش پژوهشی خود را شروع کند. گاهی موضوع انتخاب می‌شود، ولی بی‌اهمیت یا غیر عملی است و یا مشکلات دیگری وجود دارد که عملا پژوهشگر و به ویژه دانشجویانی را که رساله خود را می‌گذرانند با مشکل مواجه می‌سازد. برای انتخاب یک موضوع مناسب و پژوهش‌های کلی (General Questions) می‌توان از منابع زیر استفاده کرد:

1ـ تجربه‌ها و علائق شخصی: گاهی مشاهده پدیده‌ای موجب کنجکاوی و طرح پرسش‌ها و شاید ابداع یک پژوهش ابتکاری (Original Research) ناشی از این پرسشگری می‌شود. گاهی از لابه‌لای یادداشت‌های روزانه خاطره‌نگاری‌هایی که حتی ممکن است با احساسات عجین شده باشند موضوع‌ها و پرسش‌های جالبی برای پژوهش بیرون می‌آیند.

2ـ پژوهش‌های دیگران: پژوهشگرانی که در یک زمینه‌ی خاص اقدام به پژوهش می‌کنند برای آشنایی با پیشرفت‌ها، نوآوری‌ها، بینش‌ها و کارهای انجام شده باید سایر پژوهش‌ها را مطالعه نماید. مطالعه‌ی پژوهش‌های دیگران می‌تواند منبع مناسبی برای پرسشگری یا کنجکاوی بیشتر در نتیجه یافتن موضوعی برای پژوهش باشد.

3ـ کتاب‌های مرجع، دایره‌المعارف‌ها و مرورها یا گزارش‌های ویرایش شده پژوهش‌ها: کتاب‌های مرجعی که به طور متداول برای درس‌ها یا واحدهای دانشگاهی خود از آنها استفاده می‌کنید و یا اگر هیچ عقیده و نظر خاصی ندارید. حداقل شروع جست‌وجو برای یافتن موضوع و پرسش‌های کلی پژوهش هستند.

4ـ منابع خارج از حوزه یا رشته مورد مطالعه: بسیاری از رشته‌های علمی ارتباط تنگاتنگ یا تودرتویی با هم دارند و حتی می‌توان گفت برخی از رشته‌ها نظریه‌ها یا فرضیه‌ها مطروح در رشته‌ای دیگر را گرفته و با کار پژوهشی دقیق در حوزه‌ی خود وارد کرده‌اند. حتی گاهی رشته‌هایی که از نظریه‌ها یا فرضیه‌های سایر رشته‌ها استفاده کرده‌اند خود با کار بهتر و دقیق‌تر آن نظریه‌ها را بسط داده و نتایج بهتری نیز گرفته‌اند.

5ـ همایش‌ها، گردهمایی‌ها و … که دعوت به ارائه مقاله می‌کنند: با شرکت در همایش‌ها و کنگره‌ها و … شما هم ضمن یافتن موضوع مناسب، فرصتی را خواهید یافت تا از این طریق خلاصه‌ی کار خود را ارائه داده و در کارنوشت‌های آنها انتشار دهید.

6ـ عنوان‌ها یا موضوع‌های پژوهشی که توسط موسسه‌های دولتی یا غیردولتی ارائه می‌شوند نیز در یافتن موضوع مناسب کمک کننده هستند حتی گاهی می‌توان از این طریق، منبع مالی و حامی مناسبی را برای پژوهش به دست آورد.

* طراحی یک چهارچوب زمانی

در پژوهش‌های دانشجویی و حتی پژوهش‌های حرفه‌ای مربوط به کارهای موسسه‌ها و دانشگاه‌ها، معمولا زمان یا ضرب‌الاجل برای پژوهش تعیین می‌شود و پژوهشگر موظف است طی یک برنامه زمان‌بندی دقیق کار خود را به پایان برساند. دانشجویان و پژوهشگران می‌توانند پس از طراحی راهبرد جست‌وجوی خود و بررسی عملی بودن پژوهش، برای خود یک چهارچوب زمانی تعیین نمایند تا هم کار خود را به موقع به پایان برسانند و هم بر اساس یک برنامه پیش بروند برای یک پژوهش می‌توان به برنامه زمان‌بندی ذیل که پیشنهادی است توجه نمود:

1ـ یک و یا دو هفته برای یافتن موضوع و مشورت

2ـ دو تا سه هفته برای یافتن، مطالعه و ارزیابی منابع

3ـ یک و یا دو هفته برای تنظیم و انجام پژوهش اولیه، اتمام مطالعه و ارزیابی منابع، شناسایی خلاءها و در صورت نیاز یافتن منابع بیشتر

4ـ در صورتی که پژوهش شما قیاسی یا میدانی است دو تا سه هفته را برای تدوین فرضیه‌ها، تعریف نظری و عملیاتی متغییرها، ساخت یا تهیه ابزار و ارزیابی اعتبار اختصاص دهید.

5ـ در صورت میدانی بودن پژوهش یک تا دو هفته برای اجرای ابزار روی نمونه‌ها و دو تا سه هفته برای استخراج اطلاعات و داده‌ها و تحلیل رایانه‌ای

6ـ یک تا دو هفته برای نوشتن گزارش مقدماتی

7ـ یک هفته به تعیین طرح کلی کار و رئوس مطالب و تنظیم آنها اختصاص دارد

8ـ دو هفته برای نوشتن نسخه کامل کار

9ـ یک هفته برای اصلاح و ویرایش طرح کلی، غلط‌گیری املایی، بازبینی کاربرد دقیق و مستند کردن منابع

10ـ یک تا دو هفته، تایپ و نمونه‌خوانی (proof reading) دقیق نسخه‌نهایی و نیز نمونه‌خوانی و غلط‌گیری توسط دوستان

* تهیه طرح پژوهش

پس از طرح و تدوین مسئله و تعیین عوامل و پارامترهای پژوهش، شیوه‌های انجام عملی آن باید مشخص گردد. پژوهشگر می‌بایست پیش از شروع به کار، طرح خود را جهت تصویب ارائه دهد (در رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها) طرح پژوهش به عنوان فرایند تنظیم و سازماندهی عناصر یا مولفه‌های تشکیل دهنده مطالعه که پژوهش را هدایت خواهد کرد تعریف شده است.

 مراحل علمی طرح پژوهش:

* تعیین موضوع و بیان مسئله: در طرح پژوهشی، موضوع می‌بایست به صورت روشن، دقیق و بر پایه اطلاعات کلی و مشخص باشد که شرح آن گذشت. در بیان مسئله می‌بایست بر اساس مستندات و دلایل نشان دهیم که مسئله‌ای وجود دارد. برای این منظور پژوهشگر از اسناد و آمار استفاده خواهد کرد برای نمونه اگر بخواهیم به مسئله اعتیاد یا فرار دختران از خانه بپردازیم باید ابتدا ثابت نماییم که موضوع از حالت طبیعی و «کارکردی» خود خارج شده و حالت «کژ کارکردی» یا مسئله به خود گرفته است.

پس یک مسئله خوب مسئله‌ای است که ابعاد و ویژگی‌های آن به صورت روشن و دقیق مشخص شده باشد.

* بیان هدف‌های پژوهش: در هر یک از پژوهش‌ها، هدف‌های خاصی دنبال می‌شود که آنها بر شکل‌گیری و چگونگی بیان مسئله تاثیر می‌گذارند و از آن نیز تاثیر می‌گیرند. هدف‌های هر طرح پژوهشی برحسب دستاوردهای آن متفاوت ارزیابی می‌شود. یکی از عوامل موثر بر تعیین هدف پژوهش این است که پژوهشگر با خود بیندیشد که پس از پایان پژوهش راجع به چه چیزی گزارش خواهد داد.

* بیان اهمیت و ضرورت پژوهش: در بیان اهمیت و ضرورت پژوهش، دلایل انجام پژوهش راجع به مسئله مورد بررسی مطرح می‌شود. در این جا این مسئله مطرح است که پژوهش مورد نظر چه مشکلی را حل می‌کند، یا تا چقدر بر حوزه دانش بشری می‌افزاید و یا تا چه اندازه ابعاد ناشناخته موضوع را روشن می‌کند. در این قسمت باید به این مسئله پرداخته شود که چه ضرورتی پیش آمده است که انجام چنین پژوهشی را ضروری گردانده و انجام آن از چه اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

* تدوین و بیان فرضیه‌ها: پژوهشگر در این مرحله پاسخی را به مسئله یا پرسش‌های پژوهشی خود می‌دهد این پاسخ یک پاسخ عامیانه نیست، بلکه بر اساس مطالعه‌های مقدماتی که انجام گرفته است و در آنها تجربه‌های پیشین و نظریه‌های حاکم مدنظر قرار گرفته‌اند، صورت‌بندی می‌شود و اصطلاحا فرضیه نامیده می‌شود. فرضیه پاسخی بخردانه، منطقی، احتمالی و موقت به پرسش پژوهش است که در مرحله‌های بعدی پژوهش آزمون خواهد شد.

* تعریف نظری یا مفهومی: مفاهیم و متغیرها در سطح محض و بیشینه‌ی شمول معنایی و ابعادی تعریف و قواعد حاکم بر آنها در سطح کلی و جهان‌شمول مطرح می‌شوند. در این تعریف، فضای مفهومی می‌بایست شکل ثابت و پایدار داشته و امکان تعبیر یا تفسیر گوناگون از آن حاصل نباشد بلکه باید صریح، روشن و مشخص باشد تا از نظر تجربی اتکای به آن برای انجام تعریف عملیاتی میسر گردد و ویژگی‌هایی چون: جهان‌شمولی، بی‌ابهامی، عدم تضاد معنایی، عدم تسلسل و بیان مثبت داشته باشد.

* سنجش یا تعیین روش و ابزار جمع‌آوری اطلاعات و داده‌ها: عمل سنجش اغلب مستلزم طراحی و واسنجی یک ابزار برای هدف مورد نظر است، نظیر یک دماسنج یا ترازو. پیمایش‌ها و آزمون‌‌ها نیز در آزمون‌های دانشگاهی، آزمون‌های استعداد، نظرسنجی‌ها و غیره به عنوان ابزارهای سنجش به حساب می‌آیند.

کاهش خطا و عدم حتمیت و نه لزوما حذف آن در سنجش بسیار مهم است. سنجش در علم بسیار مهم و اساسی است و یکی از تمایزهای بسیار مهم بین علم و شبه علم به حساب می‌آید.

* پردازش و تحلیل داده‌ها: در طرح پژوهشی باید در مورد پردازش و تحلیل داده‌ها تصمیم‌گیری شود تا پس از گردآوری‌ داده‌ها در معرض اجرا قرار گیرد و هم آمارهای توصیفی و هم آمارهای استباطی تصمیم‌گیری شود.

این تصمیم در مورد داده‌های کمی که با استفاده از آمار تجزیه و تحلیل می‌شوند و هم در مورد داده‌های کیفی که بخشی از آنها قابل تبدیل به کمیت هستند نظیر استفاده از تحلیل محتوا و بخشی از آنها به صورت منظم طبقه‌بندی و تحلیل می‌شوند نظیر تحلیل گفتمان انجام می‌گیرد.

* پیشینه پژوهش و منابع: در تدوین طرح پژوهشی، لازم است پژوهشگر آگاهی خود را در مورد موضوع و مسئله پژوهش گسترش دهد و در عین ابعاد موضوع و مسئله را شناسایی نموده و وضعیت شناخت و دانش موجود در آن خصوص را بداند. ممکن است او در مرحله ارائه‌ی طرح به کلیه منابع موجود دسترسی نداشته باشد و یا امکان بررسی همه ادبیات موجود مهیا نباشد، اما به طور قطع برای تدوین طرح اقدام به مطالعه مقدماتی و استفاده از منابع گوناگونی نظیر کتاب‌ها، مقاله‌ها، منابع رایانه‌ای و هوش مصنوعی، طرح‌های پژوهشی و غیره می‌کند. در این بخش ذکر منابع ضروری است توجه داشته باشید که گاهی برای هیات تصمیم‌گیری برای پذیرش یا رد طرح پژوهشی ارائه شده، یکی از ملاک‌های مهم سنجش و ارزیابی کار رجوع به منابع و پیشینه پژوهش است پس دقت در نحوه ارائه و مستندسازی بسیار ضروری است.

پژوهشگران معمولا در کار پژوهشی خود با دشواری‌ها و سختی‌هایی مواجه می‌شوند که شاید پیشتر آنها را پیش‌بینی نکرده‌اند. برای اجتناب از این دشواری‌ها نیز رجوع به منابع پیشینه ـ سایر پژوهش‌های انجام شده ـ ضروری است.

منابع: پژوهش و پژوهشگری، نورمن بلیکی، خلیل میرزایی

راهنمای علمی فرا تحلیل در پژوهش علمی، حیدرعلی هومن