عصبیت و عقلانیت

سیدعبدالعظیم موسوی

در شرایط عصبیت یا وجود تعصب، هیچ منطقی کارایی ندارد. به همین دلیل خوب و بد، در شرایط جنگی فقط رجز می‌خوانند و شعار می‌دهند. همه می‌دانند که رجزخوانی و شعار، منطقی ندارد و برای حفظ روحیه خود است.

وقتی با کسی که بچه‌ات را کتک زده است دست به یقه می‌شوی؛ نه او می‌تواند منطقی صحبت کند که بچه‌ات چه کرد و نه تو گوش شنوا داری که گفتار سنجیده را بشنوی.

اما وقتی که هنوز در شرایط عصبیت قرار نگرفتی، چاره‌ای نداری جز اینکه منطقی فکر کنی و استدلال؛ تا قضیه به درگیری و عصبیت منجر نشود.

پس از پایان یافتن درگیری و در شرایط آرامش، فکر کنی که در درگیری چه دادی و چه گرفتی؟ و بر اساس منطق هزینه ـ فایده، یا عملت را تائید کنی، یا اگر هزینه زیادی پرداخت کردی؛ تجربه بشود که بدون مقدمه و فکر، در شرایط عصبیت قرار نگیری.

o

در تعصب، تقریبا ذهن استدلالی قفل می‌شود.

متعصبینی که خود را به عقل‌گرایی نسبت می‌دهند؛ سعی دارند همه افراد دارای اندیشه مذهبی را به تعصب متهم کنند. البته زمینه مذهب باعث بروز تعصب می‌شود. زیرا معرفت در اندیشه مذهبی، تنها علم و عقل‌گرایی نیست. ایمان هم بکار فرد مذهبی می‌آید. و این باعث تعصب شده، البته چنانچه از حد معقولی خارج شود؛ فرد را دچار انحراف می‌کند.

در عین حال این امر باعث نمی‌شود که اگر کسی از اندیشه مذهبی دست کشید یا به قول این روز‌ها ایدئولوژی را کنار گذاشت؛ از تعصب رها می‌شود. خیر! متعصب غیرمذهبی گاهی خطرناک‌تر از متعصب مذهبی هم می‌شود. زیرا به مذهبی می‌توان توصیه کرد که ایدئولوژی و مبانی عقیدتی تو، چارچوب‌هایی قرار داده است که تو حق نداری به هیچ دلیلی از آن چارچوب‌ها خارج شوی.

اما فرد غیرمذهبی معمولا چارچوبی ندارد و تمسک به عقل هم معمولا به سوی سفسطه و توجیه رانده می‌شود.

o

اکنون که تا حدودی آب‌ها از آسیاب افتاده است؛ می‌توان وقایع خونبار توأم با ویرانی اعتراضات به اغتشاش کشیده شده اخیر را بدون هیچ توجیهی تحلیل و تجزیه و ترکیب کرد. تا اگر دو طرف، متعصبانه اقدام خود را تحسین و بلکه تقدیس می‌کنند؛ اکنون که آرامش برقرار شده است هزینه و فایده کنند و بررسی، که آیا راه‌های دیگری وجود نداشت که با خون و خرابی کمتر به اینجایی برسیم که اکنون رسیدیم؟

اولین پرسش این است که: خون و خرابی به نفع کیست؛ تا با ترفند پلیسی که اولین سوالش بعد هر جنایت این است که این اقدام به نفع کیست. پس باید میان کسانی که جنایت به نفعشان تمام می‌شود؛ به دنبال متهم اصلی باشیم.

ادامه دارد …

o